Lof voor een ‘Europese patriot’

Uitvaart Helmut Kohl

Maar Europarlementariërs uit de voormalige DDR wijzen erop dat bij de Duitse eenwording ook „grote fouten zijn gemaakt”.

De kist met het lichaam van Helmut Kohl, zaterdag in Speyer. Foto Uwe Anspach/AP

Het was vooral aan de Franse president Macron te danken, dat de Europese uitvaartplechtigheid voor de Duitse oud-bondskanselier Helmut Kohl zaterdag meer werd dan een eerbewijs aan de grote staatsman en zijn historisch belang. Als vertegenwoordiger van een nieuwe generatie politici legde Macron de nadruk op Kohls betekenis voor het huidige en toekomstige Europa.

Emmanuel Macron was vier jaar toen Kohl aan de macht kwam en elf toen in 1989 de Muur viel. „Voor mijn generatie was Kohl altijd al deel van de Europese historie.” Kohl is op 16 juni op 87-jarige leeftijd overleden.

Net als alle andere sprekers die in het Europees Parlement in Straatsburg bijeen waren voor de rouwplechtigheid rond de kist van ‘de kanselier van de Duitse eenheid’, prees Macron Kohl uitbundig. Hij richtte zich ook tot „degenen die denken dat de Europese verdragen en instituties niet meer zijn dan technocratische constructies”.

Macron pleitte in de geest van Kohl voor een herwaardering van idealen. Een van de lessen van Kohl, zei Macron, was dat „pragmatisme enorm nuttig is, maar je bouwt er niks mee op. Het zijn idealen die stevigheid geven aan wat we doen. Daar wil ik, met Angela Merkel, weer inhoud aan geven.”

Na een hele dag van officiële rouwplechtigheden, eerst in het Franse Straatsburg en daarna ook in Duitsland, werd Kohl zaterdagavond in kleine kring begraven in Speyer. In de Dom van Speyer, de grootste romaanse kerk van Europa, hadden 1.500 genodigden kort daarvoor een requiem voor Kohl bijgewoond.

Voor de Europese Unie was het de eerste keer in haar bestaan dat zij met een officiële rouwplechtigheid een Europees staatsman deze bijzondere eer bewees. Huidige en voormalige staatshoofden en regeringsleiders hielden toespraken over Kohl, terwijl over zijn kist geen Duitse, maar een Europese vlag lag.

Europese ceremonie

Voorzitter Jean-Claude Juncker van de Europese Commissie, die bevriend was met Kohl, zei in zijn toespraak dat de plechtigheid „niet een niet-Duitse ceremonie, maar een Europese ceremonie” was, zoals Kohl dat zelf had gewild. Kohl, „een Duitse én een Europese patriot”, heeft ertoe bijgedragen „de Europese geschiedenis met de Europese geografie” te verzoenen, aldus Juncker. Namens Nederland was demissionair premier Rutte aanwezig.

De voormalige Amerikaanse president Bill Clinton sprak over de moeilijke vragen waarvoor Kohl en zijn generatie politici stonden na de val van de Muur, zoals of de NAVO moest worden opgeheven dan wel uitgebreid. Hij zei: „I loved this guy, want zijn honger beperkte zich niet tot voedsel: hij wilde een wereld waarin niemand overheerst.”

Kohl wist maar al te goed wat oorlogen betekenen, omdat hij dat in zijn jeugd had meegemaakt, zei de Russische premier Dmitri Medvedev, en daarom wilde hij Europa vreedzaam verenigen. „Rusland was zijn betrouwbare partner. En hij zag Rusland als integraal onderdeel van Europa.”

Bondkanselier Merkel zei: dat Oost- en West-Europa verenigd zijn „is en blijft met de naam Helmut Kohl verbonden”. Aan het eind van zijn ambtstermijn was Duitsland „voor het eerst in zijn geschiedenis met al zijn buren verenigd in vrede, vrijheid en vriendschap”. Zonder Kohl „had het leven van miljoenen er anders uitgezien, ook het mijne”, zei Merkel, die in de voormalige DDR opgroeide.

Zaterdagmiddag werd Kohls stoffelijk overschot per helikopter naar Duitsland overgebracht. Daar werd het, nu met een Duitse vlag, na een plechtige rit door zijn woonplaats Ludwigshafen, met een boot naar Speyer gebracht.

Grote fouten bij de eenwording

Niet alle Duitse Europarlementariërs waren bij de plechtigheid in Straatsburg aanwezig. Gabriele (‘Gabi’) Zimmer bleef uitdrukkelijk weg van het eerbetoon. Ze was al kritisch over Kohl vóór de val van Muur. Niet verwonderlijk, want ze was in de DDR lid van de SED, de communistische partij. En kritisch is ze nog steeds, hoewel ze erkent dat Kohl de grote verdienste had dat hij de historische kans greep die de val van de Berlijnse Muur bood om Duitsland te herenigen.

„Kohl had me er niet bij willen hebben en ik had me er niet op m’n plaats gevoeld”, vertelt Zimmer (62, Die Linke), een paar dagen voor de plechtigheid. Ze is sinds 2004 lid van het Europees Parlement en voorzitter van de fractie waarvan ook de SP en de Partij voor de Dieren deel uitmaken. „Positief vind ik ook dat hij vond dat Duitsland in Europa een zekere terughoudendheid paste.”

Er zijn bij de eenwording ook „grote fouten gemaakt”, zegt Zimmer. „Voor veel mensen in de voormalige DDR was de eenwording rampzalig. Bedrijven gingen dicht, mensen werden werkloos. Kohl beloofde ‘bloeiende landschappen’ en veel mensen geloofden daar aanvankelijk in. Dat bleek naïef. Kohl heeft nooit begrepen dat hij in 1991 in het Oost-Duitse Halle met eieren werd bekogeld. De mensen daar voelden zich dubbel bedrogen, eerst door de voormalige DDR en daarna door de eenwording.”

Ook Europarlementariër Constanze Krehl komt uit de DDR. „Kohl was een grote bondskanselier”, zegt Krehl (60, SPD). „Maar hij was niet de enige grote kanselier. Willy Brandt [die regeerde van 1969 tot 1974] was veel belangrijker, ook al heeft hij geen officiële Europese ereceremonie gekregen: hij zette de nieuwe Ostpolitik in gang, wat er uiteindelijk toe geleid heeft dat de mensen in het oosten de straat op gingen. En het waren de DDR-burgers die de val van de Muur hebben bewerkstelligd, niet Helmut Kohl.”