Het succes en de angst voor Al Jazeera in drie fragmenten

Saoedi-Arabië en andere Arabische landen willen dat het populaire mediakanaal uit Qatar wordt opgeheven.

Het mediakanaal kreeg wereldwijde bekendheid door de audiotapes van Osama bin Laden. printscreen Al Jazeera

De boycot tegen Qatar hangt nauw samen met de woede van Arabische dictaturen als Saoedi-Arabië en Egypte over de uitzendingen van Al Jazeera. Sinds de oprichting in 1996 door de toenmalige emir van Qatar wekt de zender de toorn van bijna elk land in het Midden-Oosten.

Zo haalde Saoedi-Arabië in 2002 haar ambassadeur terug uit Qatar omdat een Saoedische imam op Al Jazeera scherpe kritiek leverde op het koningshuis. Vijftien jaar later is de opheffing van het mediakanaal een van de voorwaarden voor het opheffen van de economische en diplomatieke blokkade tegen Qatar.

Lees hier het profiel over de zender door NRC-redacteur Floris van Straaten: Al Jazeera: kritisch over (bijna) alles

Strategie achter oprichting Al Jazeera

Emir Hadad bin Khalifa al-Thani had het slim gezien. Het piepkleine landje waar hij vanaf 1995 over regeerde kende een geschiedenis van overheersing door eerst de Britten en later de Saoedi’s. Ook al was Qatar sinds 1971 onafhankelijk, de macht op buitenlandgebied lag in Riyad. Via de Samenwerkingsraad van de Arabische Golfstaten (GCC) bepaalde Saoedi-Arabië wat er gebeurde in de Golf. Daar had sjeik Hamad geen zin in.

Op militair gebied haalde hij de Verenigde Staten binnen als bondgenoot. De Amerikanen vestigden haar grootste militaire basis in het Midden-Oosten in Qatar. De miljardeninvestering in het gasveld voor de kust van Qatar (dat het land deelt met Iran) leverde veel economische voordelen op. Met de verkoop van vloeibaar gas concurreert het land niet met haar olierijke buurlanden en creëert het economische bondgenoten in Azië.

Het derde onderdeel van de strategie was het opzetten van een wereldwijd mediakanaal. Niet één die dictators naar de mond praat, zoals gebruikelijk was in het Midden-Oosten, maar een zender die de gewone man in de straat aan het woord laat over de problemen in de regio en oppositieleiders en kritische analisten uitnodigd voor studiogesprekken. Voor zijn eigen positie was emir Hamad niet bang. Over Qatar was toch bijna niets te melden en dat doet Al Jazeera dan ook nauwelijks. Met de satellietzender zette Qatar zich in een keer op de kaart. Een pr-strategie dat verder werd uitgebouwd door de oprichting van vliegmaatschappij Qatar Airways en het organiseren van talloze sporttoernooien met als grootste succes: de organisatie van het WK voetbal in 2022.

Hieronder drie fragmenten van zowel de Arabische als de Engelstalige afdeling van Al Jazeera die laten zien waarom het mediakanaal zorgt voor zoveel controverse in de regio.

Spreekbuis van Al-Qaeda?
De wereldwijde groei van Al Jazeera kan niet los gezien worden van de opkomst van de Saoedische terrorist Osama bin Laden. Het was Al Jazeera die in Pakistan en Afghanistan contact legde met Bin Laden en audio- en videotapes verspreide. De Amerikaanse president George Bush en zijn minister van Defensie Donald Rumsfeld uitte scherpe kritiek op de zender. Al Jazeera werd gezien als spreekbuis van Al-Qaeda.

In onderstaande documentaire (hier deel 2) toont de zender de opkomst van Bin Laden en de nauwe contacten die correspondenten hadden met de terroristenleider en mensen in zijn omgeving.

Openlijke kritiek in discussieprogramma The Opposite Direction
Het discussieprogramma The Opposite Direction is een van de populairste en meeste bekritiseerde items op het Arabischtalige kanaal van Al Jazeraa. De Syrische discussieleider Faysal al-Qassem nodigt zeer kritische gasten uit en is ook niet bang om zijn eigen mening te geven. In een interview met Dubai TV zei Al-Qassem over zijn werkwijze:

“Arabieren zijn gewend om al hun conflicten op te lossen met kogels, vuur en zwaarden. Laten we onze problemen oplossen door te schreeuwen en te discusseren. Dat is veel goedkoper dan vechten”.

In een van zijn uitzendingen uit 2004 haalt voormalig mensenrechtenactivist Khaled Shawkat zeer hard uit naar alle Arabische dictators die bang zijn voor hun eigen bevolking.

Live-uitzendingen en documentaires over de Arabische Lente
Het vuur van de grote volksopstanden in het Midden-Oosten is deels verspreid door Al Jazeera. De live-uitzendingen in deze landen, de filmpjes die demonstranten maakten van de demonstraties en vertoond werden op Al Jazeera zorgden er voor dat miljoenen mensen hun eigen angsten de baas werden. Als Tunesiërs durven te demonsteren, dan de Egyptenaren ook, en de Libiërs, Jemenieten en Syriërs.

De zogenoemde Arabische Lente begon in 2011 en werd door Al Jazeera 24 uur per dag verslagen. Bijna elk land in de regio protesteerde tegen de uitzendingen van het mediakanaal en riep zonder resultaat de ambassadeur van Qatar op het matje. In een documentaire van het Duitse kanaal M24 wordt de rol van Al Jazeera bij de grootschalige demonstraties uiteen gezet.

Een van de meest geroemde producties over deze periode is de documentaire die Al Jazeera uitzond over de protesten in Bahrein. Weinig (westerse) journalisten hadden oog voor de onderdrukking van de voornamelijk shi’itische bevolking in dit Golfstaatje. De zender uit Qatar wel, maar daarmee haalde het gelijk wel de woede op de hals van heel de Golfregio.

De laatste jaren is bij de publieke opinie en analisten de kritiek sterk toegenomen op vooral het Arabische gedeelte van Al Jazeera. Gelijk met de assertiviteit van Qatar op het politieke toneel werd de zender steeds meer een doorgeefluik van de islamitische buitenlandpolitiek van het Golfstaatje. Dat was vooral te merken in Egypte met de kritiekloze verslaggeving van de opkomst van de Moslimbroederschap.