Hij hielp geschiedenis weer populair te maken

Eigenwijze jongens en meisjes waren het, de werkloze historici die in 1991 Historisch Nieuwsblad begonnen. Ze zetten zich fel af tegen de academische geschiedschrijving van die dagen, omdat die vóór alles wetenschappelijk wilde zijn – met hypotheses, modellen en tabellen – terwijl er ook een verhaal verteld moest worden om geschiedenis toegankelijk te maken voor een breed publiek.

De dinsdag overleden Frans Smits was zeker eigenwijs, en gedreven. Als een van de oprichters van HN belaagde hij in de beginjaren als een sluipschutter tal van gevestigde reputaties en autoriteiten. Nadat hij in 1997 hoofdredacteur was geworden, realiseerde hij zich dat het lezerspubliek niet zat te wachten op afrekeningen in het historische milieu. En ook dat het blad niet langer moest worden volgeschreven door werkloze historici met een uitkering.

Sinds 2000 werd HN uitgegeven door VeenMedia en na enkele moeizame jaren begon het blad spectaculair te groeien. Kritiek en polemiek maakten plaats voor mooie en interessante verhalen. Smits ging op zoek naar medewerkers met historische kennis én een goede pen, als aanvulling op de historici die zich jarenlang vastbeten in één onderwerp.

Daarnaast nam hij tal van andere initiatieven om geschiedenis toegankelijk te maken voor een groot publiek, zoals de Libris Geschiedenis Prijs, de Grote Geschiedenis Quiz, de Week (inmiddels maand) van de Geschiedenis en de collegedagen, waarop gerenommeerde historici college geven aan lezers van het tijdschrift. Ook het door hem bij wijze van grap gelanceerde tijdschrift Maarten! – een glossy rond Maarten van Rossem – werd een succes.

Frans Smits was niet altijd gemakkelijk. Veel mensen vreesden het moment waarop hij met priemende ogen en een scheef grijnsje kritiek begon te leveren. Tegelijk wist hij tal van mensen te enthousiasmeren en belangrijke historici en auteurs te betrekken bij zijn activiteiten. Hij liet zien dat commercie en kwaliteit elkaar niet uitsluiten en dat je ook zonder subsidie veel kunt bereiken.

Maar toen na jaren van groei de oplage van HN begon te dalen, werd de spanning tussen kwaliteit en rendement groter. Er ontstond een arbeidsconflict met VBK, het concern waar VeenMedia deel van uitmaakt. Uitgerekend in deze situatie is Frans Smits overleden, en ook nog eens veel te vroeg.