Demonstreren in Hongkong mag, maar niet voor meer democratie

Hongkong 20 jaar Chinees

Met groot vertoon wordt in Hongkong gevierd dat de stad deze zaterdag twintig jaar bij China hoort. Maar Hongkong is diep verdeeld. ‘Het is hier al jarenlang een politieke rotzooi en er wordt nooit iets opgelost.’

Chinese en Hongkong-vlaggen voor de viering van het 20-jarig jubileum van de overdracht van Hongkong aan China. Foto’s Kin Cheung/ AP Photo; Damir Sagolj/ REUTERS

‘Welkom, Grote Xi’’. De grote, vette karakters op de nieuws-website HKGPao.com moeten ieder misverstand wegnemen over het driedaagse bezoek van de Chinese leider Xi Jinping aan het diep verdeelde Hongkong.

„De overgrote meerderheid van de Hongkongers is tegen chaos en voor vrede en een harmonieuze relatie met China”, zegt oprichter Robert Chow (66) van de website. Zelden wordt de stem van die meerderheid gehoord, klaagt de zilvergrijze Chow met zachte stem, ook niet in de internationale media. „Iedereen die een beetje verstand heeft, begrijpt toch dat onze toekomst in China ligt. De zwijgende meerderheid moet niets hebben van afscheiding van China.”

Op zijn kantoortje in de wijk Sheung Wan, vlakbij Victoria Harbour, kijken wij naar de beelden van de grootste militaire parade sinds de teruggave van Hongkong aan China op 1 juli 1997, zaterdag twintig jaar geleden. Op die dag werd na 156 jaar van Brits bestuur de Union Jack gestreken en de rode Chinese vlag met vijf sterren gehesen. Dat was, en is, een glorieus moment voor de Communistische Partij van China en daarom is er bijna 100 miljoen dollar uitgetrokken voor een feest onder het motto ‘Samen, Vooruitgang, Kansen’ dat een maand zal duren.

Al dat geld wordt ook gespendeerd om een nieuw imago van Hongkong te creëren: niet het beeld van de grote anti-Communistische Partij-demonstraties van 2003 en 2014, niet dat van een ontgoochelde stad waar als gevolg van politieke verdeeldheid de problemen zich opstapelen, maar dat van een moderne, vrije Chinese metropool, het beeld van Hongkong in 1997.

De communistische Volksrepubliek zal nooit accepteren dat Hongkong meer autonomie verwerft dan het nu heeft.

Hallo voorzitter!

„Ja, ja, de big boss is in town”, lacht Chow als Xi Jinping, staande in een open jeep, in een hooggesloten, donkergroene tuniek de eenheden van het Volksbevrijdingsleger inspecteert. Het is het grootste militaire machtsvertoon van het Chinese leger ooit. De garnizoenen zijn gelegerd op een nieuwe basis in het noordelijke, rurale deel van Hongkong, ver van het hart van Hongkong Island en Kowloon, waar om voor de hand liggende redenen zelden een Chinese soldaat wordt gezien.

„Hallo, kameraden”, roept Xi, die eenheid voor eenheid bedankt voor hun inzet en loyaliteit. „Hallo, voorzitter”, scanderen de duizenden mannen en vrouwen. Het machtsvertoon met tanks, artillerie, helikopters en speciale eenheden („De punt van het zwaard”) is bedoeld om te imponeren en een ondubbelzinnig signaal af te geven. Daar is de Communistische Partij van China altijd heel goed in. Chow, die al veertig jaar in de Hongkongse media werkt, onder andere als hoofdredacteur van The Standard, begrijpt de boodschappen meteen.

„Hongkong is geen apart deel van China, nee Hongkong is China en zal voor eeuwig van China blijven”, legt hij de betekenis uit. Chow, die ook als talkshow-presentator heeft gewerkt, meent ook een historische boodschap te beluisteren: „Xi zet nogmaals een dikke streep onder een groot onrecht: de overdracht van Hongkong in 1842 aan de Britten na de eerste Opiumoorlog. Dat was een grote fout van de toenmalige keizer. Eens maar nooit weer, zegt Xi Jinping.”

Het politieke signaal is mogelijk nog duidelijker. De communistische Volksrepubliek zal nooit accepteren dat Hongkong meer autonomie verwerft dan het nu heeft. Destijds, in 1997, bedacht toenmalig leider Deng Xiaoping het bestuursmodel voor het kapitalistische Hongkong in het communistische China. Hij orakelde: „Eén land, twee systemen”. En de Britten gingen daarmee akkoord zonder de democratische rechten werkelijk goed en tot in detail te regelen.

Demonstranten houden op 1 juli 2017 een poster vast van Xi Jinping waarop staat: ‘Versla Xi, versla communisme’. Foto Jerome Favre/EPA

Universeel kiesrecht

Jonge Hongkongers en ‘pro-democratische’ partijen eisen nu universeel kiesrecht, maar dat stuit op zwaar verzet van de CP-top in Beijing. Het zit niet in de genen van de Partij om macht uit handen te geven, zeker niet als de uitkomst zo ongewis is als bij democratische verkiezingen. Dat jongeren, verenigd in de Paraplu-beweging, daar in 2014 massaal de straat voor op gingen, heeft het Politbureau alleen maar argwanender gemaakt. Hongkongers voelen de groeiende bemoeienis met hun zaken steeds duidelijker. De sluiting van pro-democratische media en de verdwijning van vijf verkopers van scabreuze boekjes over het liefdesleven van Xi Jinping zien zij als onheilspellende tekenen.

„Xi Dada” zal zaterdag opnieuw herhalen dat hij het model van „Eén land, twee systemen” tot 2047 zal respecteren. Dus kranten blijven kritisch, non-gouvernementele organisaties blijven ongemoeid en de Hongkongers kunnen demonstreren tot zij net zo blauw zien als het water van Victoria Harbour op deze zonnige zaterdag.

Maar gaan zij, zoals verschillende studentengroepen hebben aangekondigd, door met acties voor meer democratie en autonomie dan riskeren zij dat Beijing hard ingrijpt. Zhang Dejiang, de nummer 3 in het Politbureau, opperde in mei de mogelijkheid dat „het experiment in Hongkong” zal worden beëindigd als de studenten niet tot inkeer komen. Uit de mond van deze hardliner is dat geen dreigement, maar een vooraankondiging.

„De studenten spelen met politiek vuur, we kunnen alles verliezen als zij niet inbinden”, zo verwoordt Chow de vrees van de beweging Silent Majority, waarmee zijn website HKGPao.com is gelieerd. Beide vormen een reactie op de groeiende invloed van de pro-democratische jongerengroeperingen, zoals Scolarism van Joshua Wong.

‘Ratten en kakkerlakken’

Chow en Wong gingen tijdens de demonstraties van 2014 vaak en heftig met elkaar in debat. Studenten, weet Chow, verachten hem als een marionet van Beijing. Deels is dat trouwens zijn eigen schuld, want wie zijn jonge tegenstanders uitmaakt voor ‘ratten’, ‘kakkerlakken’ en ‘verraders’ kan rekenen op een reactie, zeker in het gepolariseerde Hongkong.

„Ik ben geen zetbaas, ik ben een Hongkonger die ook trots is op China, ik voel mij Chinees en Hongkong is China”, legt hij uit. Hij en zijn medestanders, onder wie winkeliers, taxi-chauffeurs en enkele vastgoedmagnaten, zeggen zich grote zorgen te maken over de toekomst van Hongkong.

Daar hebben zij ook alle reden toe, want de positie en het imago van de stad zijn in de afgelopen twee decennia ingrijpend verslechterd. De jarenlange, felle politieke discussies over de verhouding met de Volksrepubliek en de invulling van Hongkongs status aparte als ‘speciale administratieve regio’ hebben het bestuur verlamd.

Was Hongkong twintig jaar geleden de modernste en rijkste stad van China, goed voor maar liefst 18 procent van de Chinese economie, inmiddels wordt Hongkong overschaduwd door Shanghai en binnenkort ook Shenzhen, en is het nog maar goed voor 3 procent van de Chinese economie.

De verhoudingen tussen China en Hongkong zijn in twintig jaar totaal omgekeerd. Destijds had China Hongkong hard nodig, nu is het andersom”, zegt de jonge Chinese econoom Gary Wong van de Chinese Universiteit van Hongkong. „Maar de stad blijft wegens zijn onafhankelijke rechtspraak en de beurs een hoofdrol spelen in de Chinese economie. Hongkong is nog altijd een strategisch schaakstuk in de internationalisering en modernisering van China. De stad blijft voor inkomend en uitgaand kapitaal een belangrijk kruispunt. Daar ligt onze toekomst”, zegt Wong.

Dan moeten de eindeloze discussies over democratische hervormingen en over dat andere geliefde thema – wie is een echte Hongkonger en wie niet – snel gestaakt worden. Of dat ook zal gebeuren onder leiding van de nieuwe hoofdbestuurder Carrie Lam, die vandaag in het bijzijn van Xi Jinping wordt beëdigd, is de vraag.

Scholieren houden de Chinese vlag en de vlag van Hong Kong vast voor de komst van Xi Jinping en zijn vrouw. Foto Roman Pilipey/EPA

‘Wij zijn allang ingehaald’

Robert Chow zegt : „Wij riskeren totaal overbodig te worden. Elke keer als ik in Shanghai of Shenzhen ben, zie ik meer innovatie, meer e-commerce, meer start-ups en beter onderwijs. Ontwikkelingen op het gebied van bijvoorbeeld AI (Artificiële Intelligentie) en robotisering vinden helemaal niet hier plaats, maar op het Chinese vasteland. Wij zijn allang ingehaald door Shanghai.”

Dat klopt, en dat heeft te maken met het onvermogen van Hongkong om een reeks met elkaar samenhangende problemen op te lossen – kwesties die lang niet allemaal zijn terug te voeren op het debat over de relatie met Beijing. Er is ook sprake van een diepe politieke kloof tussen arm en rijk.

De heersende woningcrisis is het gevolg van schaarste aan grond en de jaarlijkse instroom van gemiddeld vijftigduizend vastelanders, die de huren en de koopprijzen opdrijven. Hard ingrijpen in de vrije markt stuit op zwaar verzet van de machtige tycoons voor wie de stad niet alleen een belastingparadijs is, maar ook een wingewest. Voor de Tesla-rijdende rijken was en is Hongkong een eldorado met uitstekende voorzieningen, snel internet, prima openbaar vervoer, prachtige eilanden met strandjes en de mooiste wandelroutes. Het enige waar zij zich druk over maken is het ontbreken in Hongkong van een museum van wereldklasse of probleempjes met hun Indonesische huishoudsters, die actie voeren voor meer loon.

Voor armen en mensen met lage inkomens is de metropool in hoog tempo onbewoonbaar geworden. Snoeihard en zwaar werk is de norm. Voeg daarbij de problemen in het onderwijs, de zorg en de toenemende concurrentie van uitstekend opgeleide vastelanders en het is duidelijk waarom een op de vijf Hongkongers in peilingen zegt te willen verhuizen naar Taiwan, Australië of Canada.

Niet iedereen die weg zegt te willen, zet deze stap, zo blijkt uit de gestage groei van de Hongkongse bevolking. Maar het aantal emigranten – 38.000 in 2016, een toename van 44 procent ten opzichte van 2015 – neemt wel toe.

Op de campus van de Chinese Universiteit van Hongkong, vlakbij de sportvelden, zijn de meningen onder de toekomstige generaties op zijn Hongkongs verdeeld.

„Ik denk er zeker over na”, zegt student bedrijfskunde Chung Kong over de mogelijkheid van emigratie, „want het is gewoon een feit dat er tegenwoordig meer kansen zijn buiten Hongkong dan in Hongkong. Het is hier al jarenlang een politieke rotzooi en er wordt nooit iets opgelost.” Dat laatste vindt hij een veel groter probleem dan de bemoeienis van de Chinese autoriteiten met de stad. Demonstreren vindt hij nutteloos.

Simon Wong, voorzitter van een van de studentenverenigingen, die hier computerwetenschappen studeert, is een blijver. „Gek genoeg wel”, vertelt hij. „Mijn vader en mijn opa, die de communisten echt haten sinds zij uit China vluchtten tijdens de Culturele Revolutie, willen dat ik naar de VS ga. Dat zouden zij zelf doen als zij in mijn positie waren. Zij zeggen dat het een kwestie van tijd is voordat Hongkong een gewone Chinese stad is. Ik peins er niet over om te vertrekken”, aldus Wong.

Is hij niet bang dat zijn opa gelijk krijgt als in 2047 de houdbaarheidsdatum van het Eén land, twee systemen-model volgens afspraak is verstreken? Wong, vrolijk lachend:

„O, mijn god, dan ben ik een vijftigplusser. Nee, ik blijf, want ik hou heel erg van de drukte van de stad en van die heel speciale Hongkongse vibe.”