De ontvoering van Helmut Kohl

Uitvaart oud-bondskanselier

De rouwplechtigheid voor een van de grootste staatslieden van het naoorlogse Duitsland, Helmut Kohl, vindt vandaag plaats in Straatsburg, in Frankrijk. In Duitsland zit dat lang niet iedereen lekker.

De kathedraal van Speyer, waar de begrafenisceremonie voor Helmut Kohl gehouden wordt. Foto Reuters

Het is het laatste meesterstuk van Helmut Kohl. Al twee weken is hij dood, maar deze zaterdag bezorgt hij de Frans-Duitse verzoening, en de Europese Unie, een historische dag.

Sta er even bij stil. De officiële rouwplechtigheid voor een van de grootste staatslieden van het naoorlogse Duitsland, de kanselier van de Duitse eenheid, vindt niet plaats in eigen land, maar in Frankrijk. En wel in Straatsburg, de stad die door een reeks oorlogen nu eens Duits, dan weer Frans was.

Daar, in het Europees Parlement, nemen huidige en voormalige staatshoofden en regeringsleiders namens Europa en de wereld afscheid van Kohl. Met plechtige toespraken, en over de kist een Europese vlag.

Een foto van Helmut Kohl bij de kathedraal van Speyer. Foto AP

Niet eerder is zoiets vertoond. Europa is geen staat en heeft dus ook geen staatsbegrafenissen, maar dit komt aardig in de buurt. En zo zet Kohl, die als kind de Tweede Wereldoorlog meemaakte, postuum de kroon op zijn grote werk als voorvechter van de Europese Unie.

Maar in Duitsland zit het lang niet iedereen lekker. Hoort een man die zó bepalend is geweest voor het huidige Duitsland, niet een nationale staatsbegrafenis te krijgen? Liefst in Berlijn, de stad die dankzij hem weer de hoofdstad is geworden? Met alle ceremonieel dat de staat voor zoiets uit de kast kan halen? Voor de Brandenburger Tor bijvoorbeeld, het symbool van de Duitse eenheid?

Maar Kohl heeft het anders gewild. En zijn weduwe heeft het doorgedrukt, met hulp van voorzitter Juncker van de Europese Commissie. Uiteindelijk zijn bondskanselier Merkel en president Steinmeier akkoord gegaan, met wat de Süddeutsche Zeitung, deze week „de ontvoering van de rouwplechtigheid naar Straatsburg” noemde.

Behalve als een groots Europees gebaar, vat men de keuze voor Straatsburg in Duitsland ook op als een afrekening van Kohl met de Duitse politieke klasse. De grote staatsman was al jaren intens verbitterd. Hij voelde zich verraden en ondankbaar behandeld, door talloze oude politieke vrienden. Had Angela Merkel, ooit zijn beschermeling, de CDU in 1999 niet openlijk aangespoord om zich van hem te distantiëren – vanwege een financieel schandaal? En waarom had ze geen poot uitgestoken om te zorgen dat hij de Nobelprijs voor de Vrede kreeg?

En dan Frank-Walter Steinmeier, sinds enkele maanden president. Toen Kohl na zestien jaar als bondskanselier plaats moest maken voor de sociaal-democraat Gerhard Schröder, stelde diens naaste medewerker Steinmeier een onderzoek in naar aanwijzingen dat Kohl en zijn mensen documenten ontvreemd of vernietigd hadden. Díe man het woord laten voeren op zijn uitvaart? Het besef dat een president bij een staatsbegrafenis nu eenmaal moeilijk het spreken belet kan worden, moet de Europese optie voor Kohl extra aantrekkelijk hebben gemaakt.

Kerkelijk afscheid

In Straatsburg is Merkel één van de sprekers, dat hebben Kohl en zijn weduwe niet kunnen voorkomen. Ook de Franse president Macron voert het woord. Het plan van de weduwe om als spreker ook de Hongaarse premier Orban uit te nodigen, een van de grootste tegenspelers van Merkel in Europa, heeft het niet gehaald. Wel spreekt premier Medvedev van Rusland, waarmee de EU en Duitsland op het moment een slechte relatie hebben.

Als het grote politieke ceremonieel voorbij is, keert het stoffelijk overschot van de staatsman terug naar Duitsland – per helikopter. Dan per boot over de Rijn naar Speyer, voor een kerkelijk afscheid: een requiem in de beroemde Dom van Speyer. En uiteindelijk, in kleine kring, de begrafenis.

Dat die laatste kring zo klein is, versterkt de gemengde gevoelens in Duitsland over het afscheid van Kohl. De alom geprezen kanselier van de eenheid kon niet voorkomen dat zijn eigen gezin uiteen viel. Met zijn zonen weigerde hij jaren ieder contact. Zij maakten hun vader en diens tweede vrouw bittere verwijten. De familieruzie heeft zich de afgelopen weken in het openbaar voortgezet.

Dat was pijnlijk voor iedereen die het zag, nog pijnlijker dan Kohls onverzoenlijkheid tegenover de vertegenwoordiger van de Duitse staat. Maar de betekenis van Kohl voor Duitsland, en voor Europa, lag niet in zijn persoonlijke kwaliteiten als vader. Zijn grootsheid dankte hij aan zijn politieke instinct, zijn doortastendheid en zijn gevoel voor de historische bestemming van Duitsland – waarvan hij deze zaterdag zijn laatste staaltje liet zien.

Enkele opvallende genodigden bij de uitvaart van Helmut Kohl:

Maike Kohl-Richte, weduwe

Maike Kohl-Richter (53) is omstreden. Als econoom werkte ze onder Kohl in het Kanzleramt. In 2005 trok ze bij hem in, hij was toen vier jaar weduwnaar. Toen Kohl in 2008 door een val ernstig gewond raakte, trouwden ze in de revalidatiekliniek.

Nooit heeft er een goede relatie bestaan tussen Kohl-Richter en de twee zonen van haar man, die bij het huwelijk niet waren uitgenodigd. Ze zou hun vader afschermen van hen en allerlei anderen. Een krant schreef, met een in de Duitse context extra pijnlijke beeldspraak, dat ze „een muur” om hem bouwde. De regie over de uitvaartplechtigheden had ze de afgelopen weken stevig in handen.

Kai Diekmann, vertrouweling

Als journalist en hoofdredacteur van Bild (2001-2015), leerde Kai Diekmann (53) Kohl goed kennen. Ze raakten bevriend en schreven samen een boek over de Duitse eenwording. Kohl en Diekmann waren getuige bij elkaars huwelijk en Diekmann zorgde dat Kohl nog regelmatig (positief) in het nieuws kwam. Diekmann bleef Kohl bezoeken toen het steeds slechter met hem ging. In de Duitse pers werd hij „een plaatsvervangende zoon” genoemd. Diekmann maakte op 16 juni het overlijden van Kohl bekend. Sindsdien helpt hij Maike Kohl-Richter bij het regelen van de uitvaart en de ontvangst, of juist het niet toelaten, van gasten.

Walter Kohl, verstoten zoon

Als oudste zoon van Helmut Kohl en zijn eerste vrouw Hannelore heeft Walter Kohl (53) geen makkelijk leven gehad. Als puber werd hij gepest met zijn vader. Veel tijd of aandacht voor zijn gezin had Helmut Kohl niet, klaagde Walter in een autobiografie. Na het tweede huwelijk van Kohl, waarbij de zonen niet uitgenodigd waren, raakten ze van elkaar vervreemd. Het nieuws over de dood van zijn vader hoorde Walter Kohl op de radio. Vorige week stond hij voor het oog van de camera’s groot, boos en machteloos voor de deur van het ouderlijk huis in Ludwigshafen – om afscheid te nemen van zijn opgebaarde vader. Hij werd niet binnengelaten.

Angela Merkel, Kohls meisje

Aanvankelijk wilde Maike Kohl-Richter voorkomen dat Angela Merkel (62) zou spreken bij de uitvaartplechtigheid voor haar man. Merkel dankt haar snelle carrière in de Duitse politiek in belangrijke mate aan Kohl. De jonge minister voor vrouwen- en jeugdzaken werd begin jaren negentig wel ‘Kohls meisje’ genoemd. Net als Kohl is ze vaak onderschat – ook door hem. Toen Kohl na zestien jaar de verkiezingen verloor en verstrikt raakte in een financieel schandaal, schreef Merkel dat de CDU verder moest zonder Kohl. Het werd gezien als vadermoord. Jaren later zou Kohl over haar leiding in de Griekenland-crisis hebben gezegd: „Die maakt mijn Europa kapot”.

Jean-Claude Juncker, Junior

De voorzitter van de Europese Commissie, de Luxemburger Jean-Claude Juncker, was een van de weinige oude vrienden met wie Kohl tegen het einde van zijn leven niet gebrouilleerd was geraakt. Na het overlijden van Kohl trad de 62-jarige Juncker als eerste naar buiten met het plan voor een officiële Europese uitvaartplechtigheid in plaats van een Duitse staatsbegrafenis – naar wordt aangenomen volgens een eerder gemaakt afspraak met Kohl zelf. De band tussen de twee berustte er op dat Helmut Kohl zich herkende in Juncker, onder meer vanwege diens toewijding aan de Europese eenwording. Hij zou hem ‘junior’ hebben genoemd.