‘Ik heb geen angststoornis, maar begrijpen doe ik het wel.’

Julidans

Jonathon Young (44) verloor zijn 14-jarige dochter Azra en twee nichtjes bij een brand in een vakantiehuis. Samen met choreografe Crystal Pite verwerkte hij zijn ervaring in een dansvoorstelling. “Dans is bij uitstek geschikt.”

Scene uit de voorstelling Betroffenheit. „Het verwerken en opslaan van traumatische gebeurtenissen is een mentaal én een fysiek proces.” Foto Wendy D Photography

‘Hier is iets héél ergs gebeurd”, verzucht een bezoekster, de ogen wijd opengesperd, als de zaallichten voor de pauze van Betroffenheit aangaan en het publiek in theater Mercat de les Flors in Barcelona naar buiten schuifelt. Wat precies, weet ze niet. Een ongeluk. Een natuurramp. Een aanslag. In elk geval iets wat de menselijke psyche vermorzelt.

Want dat is wél duidelijk: de man daar in die naargeestige, grijze kelder op het toneel, is een mentaal wrak. Hij houdt zich staande door formules te herhalen: „Blijf zitten. Niet op ingaan.” De telkens vervormende voice-over, zijn innerlijke stem, probeert hem bij te sturen en is tegelijkertijd een kwelgeest. Net als het groepje sinistere variété-artiesten dat de man belaagt en kortstondig uit zijn lethargie wekt met een show vol escapisme: een tapnummer, salsa, jazz, een vleugje urban.

Het mocht in geen geval een therapeutische exercitie worden

De afleiding die zij bieden is illusie, want telkens herleeft hij de verschrikking, stellen de stemmen in zijn hoofd weer kwellende vragen of lepelen spottend een waslijst diagnoses op uit psychiatriecatalogus DSM-5.

Jonathon Young (44) weet precies welke ramp zich heeft voltrokken. De Canadees, artistiek leider van Electric Company Theatre, schrijver en hoofdrolspeler van Betroffenheit, slaagde er in 2009 niet in zijn 14-jarige dochter Azra en twee nichtjes te redden uit de brand in hun vakantiehuisje. Voor zijn ogen voltrok zich de catastrofe. Een hellevaart volgde: wanhoop, zelfverwijt, vluchtgedrag en drankmisbruik. Vijf jaar na het drama begon hij met choreografe Crystal Pite te praten over een manier om zijn ervaring in een voorstelling te verwerken.

Men zegt wel dat een acteur zich moet kunnen blootgeven. Maar dit is zo persoonlijk en pijnlijk. Was er nooit twijfel?

„Voortdurend. Voor de eerste repetities was ik verlamd van angst. Het mocht in geen geval een therapeutische exercitie worden, het moet ook waardevol zijn voor het publiek. Daarom was ik opgelucht door de eerste nagesprekken. Er waren zo veel interpretaties, mensen met een posttraumatische stressstoornis herkenden zichzelf, reddingswerkers, verslaafden. Doordat de voorstelling is geabstraheerd, heb ik niet het gevoel dat ik keer op keer mijn eigen verhaal vertel.”

Foto Wendy D Photography

Maar gewoon een rol is het ook niet.

„Toch wel, zeker nu we met de voorstelling op tournee zijn. Het is belangrijk om me op het technische deel van het acteren te kunnen concentreren. Overigens ben ik zelf nooit met PTSS gediagnosticeerd. Ik heb me er voor de voorstelling in verdiept en patiënten gesproken. Kennelijk ben ik zo gebouwd dat ik het heb overleefd met alle gewone, vreselijke dingen van verdriet en wanhoop. En een impuls te willen verdwijnen in de drank. Ik heb geen angststoornis, maar begrijpen doe ik het wel.”

Wanneer voelde u de drang om uw persoonlijke drama tot een voorstelling te maken?

„Al heel snel na de dood van Azra ben ik gaan schrijven – ik ben schrijver, dat doe ik nu eenmaal. Niet met de intentie een verhaal te schrijven over een man die op vakantie zijn dochter verliest, maar om informatie te verwerken. Dat doe ik met pen en papier. Die voorstelling voelde gewoon als het enige wat ik kón maken. En toen vond ik het Duitse woord Betroffenheit, dat een palet van gevoelens omvat: verwarring, verdriet, ontzetting. Maar het zegt niets over de dood van kinderen, of over mij. De perfecte titel.”

Young werkte in Betroffenheit samen met de Canadese choreografe Crystal Pite, die in Nederland vooral bekend is door haar werk voor het Nederlands Dans Theater. Pite, artistiek directeur van haar groep Kidd Pivot, werkte al eerder samen met het collectief Electric Company Theatre dat door Young en zijn vrouw Kim Collier wordt geleid. Met ECT maakt Young, die ook zingt, multidisciplinair theater met een sterke fysieke component.

Dans is bij uitstek geschikt voor dit onderwerp

Waarom wilde u deze voorstelling maken met een choreograaf?

„Dans is bij uitstek geschikt voor dit onderwerp, want het verwerken en opslaan van traumatische gebeurtenissen is een mentaal én een fysiek proces. Crystal is een goede vriendin van mij, we hadden al eerder samengewerkt. Bovendien geeft beweging een heel direct perspectief op een staat van trauma en herstel. Je kunt het laatste deel ook in een essay of monoloog beschrijven: ‘Nu zit hij in de fase van somatische ontwenning, en dat uit zich zus en zo.’ Als je het fysiek doet, zíe je de worsteling, het tasten, de berusting, het afstand nemen.

Foto Wendy D Photography

„Voor mij als schrijver onderstreept dans heel duidelijk waar de kracht en de tekortkomingen van taal liggen. De geestelijke verwarring kleurt alle componenten van de dramaturgie, ook de belichting, het geluid, de ruimte. Die betonnen kelder is een construct van zijn eigen geest en die dansers, ‘the show’ noem ik het, staan voor het drugsgebruik waardoor hij zich tijdelijk weer goed voelt. Even Ta-daaa, I’m back! Alles is duidelijk, en leuk en betekenisvol. Maar het werkt steeds korter en uiteindelijk wordt het een kwelling. Tot je de bodem bereikt.”

En zelfs daar is nog plaats voor humor…

„Dat is mijn persoonlijke ervaring. Ik heb mijn gevoel voor humor nooit verloren, ook al was ik de wanhoop nabij. Hoe diep je ook gaat met pijn en zelfdestructie, toch kun je plots lichtheid en joie de vivre, zelfs geluk ervaren. Dat die mogelijkheid steeds aanwezig blijft. Wonderlijk, het leven.”

Betroffenheit‘ van Crystal Pite & Jonathon Young, Amsterdam, 4 en 5/7. www.julidans.nl. Julidans 4 t/m 15/7 op diverse podia en locaties in Amsterdam.