Recensie

Alleen Babels brilletje is teruggevonden

Isaak Babel en Vasili Grossman

Beide joodse schrijvers werkten als oorlogscorrespondent in Rusland. Ze zijn geportretteerd in een boek dat ook een verband legt tussen de Stalin-terreur en Rusland nu.

Alles voor het moederland is meer dan één boek: het is een verzameling biografische verhalen, een noodzakelijke geschiedenisles, een spannend essay en een persoonlijk getuigenis. Uitgangspunt is het leven van de Russische auteurs Isaak Babel (1894-1940) en Vasili Grossman (1905-1964). Ze hebben gemeen dat ze van joodse komaf waren en dat ze werkten als oorlogscorrespondent: Babel tijdens de burgeroorlog na de Russische Revolutie, Grossman tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Maar het opmerkelijkste wat hen bond, was dat ze in de ijselijke jaren van de Sovjet-Unie aanvankelijk groot succes kenden, ondanks hun kritische houding, en later helemaal werden verguisd. Groot succes, dat betekende torenhoge oplagen en een hit in de officiële literatuur.

Van dit succes wilde Michel Krielaars, die jaren correspondent was in Rusland, het fijne weten. Het lot van Babel en Grossman was immers compleet anders dan dat van de Nobelprijswinnaars Solzjenitsyn en Pasternak, die nooit door het sovjetregime werden verheerlijkt. Een laatste punt van overeenkomst is dat Babel en Grossman hun geloof in het sovjetidealisme hebben verloren.

Boodschappennetje

Grossman is in ons taalgebied vooral bekend om zijn roman Leven en lot, waarin hij de levens beschrijft van mensen die in extreme omstandigheden (oorlog, repressie, revolutie) zien te overleven. Het persoonlijke, meestal tragische lot van individuen was voor Grossman belangrijker dan het historische perspectief. Als oorlogscorrespondent maakte hij de Slag om Stalingrad mee, de bevrijding van Treblinka en Majdanek, de zegetocht van het Rode Leger naar Berlijn én het spoor van verwoestingen en verkrachtingen, dat de Russische soldaten trokken.

Leven en lot deed hem de das om. Zijn personages staan soms voor lastige dilemma’s, die een echo vormden van Grossmans eigen situatie. Zo laat hij de fysicus Viktor Strum een document ondertekenen, waarmee hij andere mensen de vernieling injaagt. Grossman deed iets soortgelijks. Krielaars analyseert nauwkeurig de context waarin dit gebeurde, en de slotsom is beangstigend: misschien kon het in die omstandigheden gewoon niet anders.

Grossman was zo gevierd en geliefd dat men hem niet kon arresteren. Maar men arresteerde wel zijn boek, letterlijk, op 14 februari 1961, toen alle exemplaren van het manuscript werden vernietigd. Grossman heeft het niet overleefd. Gelukkig, zo bleek na zijn dood, was er een kopie bewaard gebleven. Een deel daarvan zat jarenlang in een boodschappennetje van een jeugdvriend. Indien het boek tijdens Grossmans leven was verschenen (in het buitenland, zoals Pasternaks Dokter Zjivago), had het hem een Nobelprijs kunnen opleveren.

Boerenbevolking

Isaak Babel is het bekendst om Rode Ruiterij, bloedstollende verhalen over de burgeroorlog aan de rand van het Sovjetimperium. Babel was afkomstig uit Odessa, overleefde een pogrom en beschreef in een onnavolgbare stijl het leven in de jonge Sovjet-Unie.

Net zoals bij Grossman werd dit aanvankelijk getolereerd, maar uiteindelijk zegevierde het repressieve regime toch. Een doorslaggevend detail: Babel was gefascineerd door Stalins beul Jezjov, bijgenaamd de Bloedige Dwerg, en hij had een verhouding met diens vrouw. Hij nam deel aan de dolle feestjes ten huize Jezjov, maar ten slotte werd hij het slachtoffer van zijn eigen fascinatie.

Jezjov viel in ongenade bij Stalin (zoals iedereen die te dicht bij de grote leider kwam) en daardoor was Babel meteen ook verdacht. De geheime politie nam al zijn manuscripten in beslag. Onder marteling in de beruchte Loebjanka-gevangenis bekende hij zogezegde anti-Sovjetactiviteiten en spionage. Op 27 januari 1940 gaf Stalin het bevel Babel te fusilleren. Zijn stoffelijk overschot werd in een massagraf gegooid. Alleen zijn brilletje is teruggevonden.

De boodschap is dat literatuur in de Sovjet-Unie iets staatsgevaarlijks was. Schrijvers waren misdadigers, als ze de richtlijnen van het socialistisch-realisme niet volgden, ook al geloofden ze in de idealen van het marxisme.

Krielaars beschrijft deze twee auteurs alsof hij ze persoonlijk heeft gekend. Zij zijn herkenbare personages met ambities, twijfels en complexe liefdes. Met Babel, ‘de vermakelijke fabulant’, zou hij gerust een avond in een restaurant willen doorbrengen. Met Grossman zou hij ‘urenlange gesprekken kunnen voeren.’

Mooi én verontrustend aan dit boek is dat Krielaars geregeld de brug slaat naar het hedendaagse Rusland. Hij beschrijft de gruwelijke lotgevallen van de burgers tijdens de Stalin-terreur en reist naar de plekken waar het allemaal heeft plaatsgevonden. Hij luistert naar ooggetuigen en nabestaanden (zoals Svetlana Alexijevitsj, de winnares van de Nobelprijs voor de Literatuur 2015, dat ook doet), en hij stuit vaak op parallellen met nu. Uiteraard is de terreur van vandaag niet te vergelijken met die onder Stalin, maar de toenemende totalitaire houding van de huidige politieke elite is op diverse vlakken hetzelfde. Ook vandaag is Rusland (lees: Poetin) bezeten door het idee dat het land zich moet verdedigen tegen een buitenlandse vijand. Er is censuur. Er is de onvoorstelbare verheerlijking van Ruslands rol in de Tweede Wereldoorlog (alsof Rusland als enige Hitler heeft verslagen). Er is desinformatie en leugenachtigheid (Stalin was een groot leider en hij heeft geen onschuldige burgers laten ombrengen, maar gevaarlijke lieden). En wat de staat niet welgevallig is, wordt gewoon verzwegen, in de media, in de literatuur, in het openbare leven.

Krielaars’ boek is ook een soort roman, met een verteller die zo nu en dan zijn hoofd om de deur steekt om zich iets ernstigs af te vragen, een filosofische vraag of een dilemma. Deze verteller tekent het leven in de Sovjet-Unie met zo’n precisie, dat hij bij lastige morele situaties tot de meest beangstigende conclusie komt die je je kunt voorstellen: zou ik niet ook zo hebben gehandeld als ik in die tijd en in dat land had geleefd?

Johan de Boose is slavist en schrijver van onder meer reisverhalen en romans.