De Grebbelinie hield Hitler eventjes tegen

Opening bezoekerscentrum

Land onder water zetten, was vroeger dé verdediging tegen invallers. De historie van waterverdedigingswerk de Grebbelinie wordt weer op de kaart gezet.

Bij de officiële opening van het Grebbelinie Bezoekerscentrum woensdag liepen mensen in historische militaire uniformen, van de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) tot de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). Foto Rien Zilvold

In de winter voor de Duitse bezetting kon je schaatsen van Spakenburg tot Veenendaal. Het waterverdedigingswerk de Grebbelinie was eind 1939 bijna helemaal onder water gezet. Zo’n 2.500 families moesten evacueren, in de Gelderse Vallei werden 50.000 gemobiliseerde militairen ingekwartierd. Vissers hielpen soldaten het ijs open te hakken, zodat de Duitsers er niet overheen zouden kunnen.

„De pers werd uitgenodigd om te laten zien dat je met tanks níét door deze waterlinie kon”, vertelt Bert Rietberg, coördinator van het nieuwe Grebbelinie Bezoekerscentrum in Renswoude, dat woensdagmiddag officieel werd geopend.

Pas acht maanden na de onderwaterzetting of ‘inundatie’, op 10 mei 1940, viel Hitler aan. Niet met tanks, maar met grondtroepen en zware beschietingen op de Grebbelinie. In de Gelderse Vallei sneuvelden vijfhonderd militairen, vooral bij de Grebberg. Rietberg: „Maar de Grebbelinie heeft de Blitzkrieg wel drie dagen opgehouden.” De Duitsers zagen de strategische voordelen. Ze zetten de linie eind 1944 zélf onder water om de geallieerden te weren.

Foto Rien Zilvold

Bunker van beton en glas

Het nieuwe bezoekerscentrum moet de historie, de natuur en de recreatiemogelijkheden van de Grebbelinie (1744) weer „op de kaart” zetten, zegt projectleider Robert Timmer van eigenaar Staatsbosbeheer. Voordat het gebied van ruim zestig kilometer lengte in 2011 een rijksmonument werd, was het verwaarloosd en vergeten. Ook Pieter van Vollenhoven, de oud-voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid, die de opening bijwoonde, bekende graag eens „een boekje” over de Grebbelinie te lezen.

De oprichting van het bezoekerscentrum was een „lastig en stroef lopend proces”, volgens gedeputeerde Mariëtte Pennarts-Pouw van de provincie Utrecht. Aan tafel zaten onder meer twee provincies, drie gemeenten en een waterschap.

Bij het Fort aan de Buursteeg, op een voormalig kampeerterrein, staat nu een strakke ‘bunker’ van beton en glas (kosten: circa 3 miljoen euro). Het ontwerp is geïnspireerd op de 271 kazematten die voor de Tweede Wereldoorlog langs de Grebbelinie zijn gebouwd. Er is een bescheiden expositie met een filmpje, loopgraven en een interactieve animatiekaart. Militaire geschiedenis en natuureducatie zijn wat vreemd vervlochten: een bord met de tekst ‘Joden niet gewenscht’ ligt naast een vitrine met vogelschedeltjes.

Foto Rien Zilvold

Overzichtelijke platen laten zien hoe een waterlinie zoals de Grebbelinie (Grebbe komt van ‘graven’) werkte. Door de Grebbesluis te openen, kon het water van de Nederrijn via het Valleikanaal de ene kom in het landschap na de andere vullen. Rietberg: „Met een laagje van zo’n 30 centimeter: te ondiep voor een bootje, te diep voor militair geschut.” Het water beschermde zo de oostflank van Nederland, die niet aan zee grenst en kwetsbaar was.

Vier keer is de Grebbelinie onder water gezet en vier keer heeft het de vijand niet gestuit: in 1794 kwamen de Fransen gewoon over het ijs. Rietberg: „Toch had de linie een functie: ze schrikte vijanden af en gaf burgers een blijvend gevoel van veiligheid.”