Bijgeloof en rituelen helpen de muzikant op weg

Artiesten hebben zo hun eigen vaste gewoontes om zich voor te bereiden op een optreden. Maar wat zijn ze?

Net als boksers als Sugar Ray Robinson, tegen wie hij opkeek, hongerde trompettist Miles Davis zich voor een show uit en ontzegde hij zichzelf seks. De musicus moest hongerig en onverzadigd zijn – hij zou er beter, gretiger, door spelen. Voordat zijn concerten begonnen, ging Davis iedereen uit de weg. Op weg naar de ring schudde Davis geen handen, of bood als het dan moest een linkerhand. Hij smeerde zijn handen vooraf met zorg in met olie, en strikte zijn veters zo strak mogelijk – van schoenen die een maat te klein waren, voor een extra stevige positie.

Zenuwslopend kan het zijn, het geven van een optreden. Het is de spanning van moeten dealen met hoge verwachtingen en een prestatie moeten leveren waarbij je jezelf bloot moet geven. Van artiesten als Ella Fitzgerald, Adele, Paul McCartney, Maria Callas of Jacques Brel is bekend dat ze konden sterven van angst als ze het podium opstapten. Berucht was ook de plankenkoorts van Barbra Streisand, die haar kwelde sinds ze in 1967 bij een show voor 150.000 mensen in Central Park, New York haar tekst vergat. Ze gaf 27 jaar geen concerten meer.

Wennen doet het nooit

Je zou denken dat het went. En anders zijn alcohol, joints en bètablokkers beproefde middelen. Met welke handelingen en rituelen wordt geprobeerd de spanning te bezweren?

Veel artiesten maken eerst de kleedkamer ‘gezellig’. Het grote licht uit, schemerlampjes aan, lichtslangen en gekleurde lappen over stoelen en banken. En dan geurkaarsjes of esoterische oliën en fotolijstjes.

Stilte heeft voor velen een prioriteit. Een zangeres zoekt afzondering en doet haar stemoefeningen. Een instrumentalist maakt contact met zijn instrument. Stemmen, oppoetsen. Een volle maag is niet prettig op het podium, dus er is al vroeg gegeten. Even bellen met thuis.

Vlak voor het opgaan is de groepscirkel gemeengoed. Het gezamenlijk gebed, de grouphug; we zagen Madonna het al doen met haar dansers in haar documentaire. Maar ook: samen een kreet slaan, zingen of ademhalingsoefeningen en stretchen zijn niet ongewoon. De zangeressen van Leonard Cohen onthulden hoe Cohen ‘Ego sum pauper, nihil habeo’ (‘ik ben arm, ik heb niets’) zong.

In de popmuziek zijn genoeg voorbeelden van rituelen: de warme, zoete geur van palo santo-wierook bij zanger Marcus Mumford van Mumford & Sons; grondig tandenpoetsen van Chris Martin van Coldplay; het dutje onder haar eigen dekentje door Lorde, het drinken van olijfolie door Selena Gomez, naar Off The Wall van Michael Jackson luisteren en Jägerbombs drinken van Foo Fighters. De Colombiaanse band La Mambanegra laat rum rondgaan om de voorvaderen te eren.

En dan regent het nog geluksamuletjes. Een muntje, knuffel, foto’s, tarotkaarten en op het lijf: tatoeages. Niemand wil het lot tarten. (AK)

  • ‘Oefeningen uit een Zwitsers boekje’

    Morris Kliphuis

    „Een kwartier voor de show ga ik op een stoel zitten voor een soort meditatie, om te aarden en tot rust te komen. Dat is nodig omdat alles wat ik doe voortkomt uit improvisatie. Dan moet je alle ruis kwijtraken, zodat je alles kunt accepteren wat op het podium gebeurt. Ik moet niet gaan nadenken over of het nog wel spannend is en of mensen het nog leuk vinden.

    Foto Sanja Marusic

    „De voorbereiding voor mijn instrument, de hoorn, begint veel eerder. Als ik niet twee weken van tevoren mijn lip- en gezichtsspieren en ademhaling train komt er iets anders uit dan ik wil. Het instrument is niet vergevingsgezind. Op de dagen voor een concert doe ik mijn klassieke hoornoefeningen. Die haal ik uit een Zwitsers boekje uit 1934 voor de alpenhoorn. Niet dat ik alpenhoorn speel, maar het werkt goed, want tussen de nationalistische aanmoedigingen in het boekje staat voor elk bergdal een melodie beschreven. Die zijn moeilijk om te spelen. Je moet er ontspannen voor zijn, precies wat ik nodig heb.

    „Een collectief voorbereidingsritueel voor een band heb ik niet, behalve misschien even uitspreken hoe bijzonder het is dat we dit mogen doen. Dat geldt zeker voor de compositieopdracht die ik kreeg van het North Sea Jazz Festival.

    “Het project bestaat uit een popritmesectie van drums, bas en toetsen die ik wil combineren met meer abstracte improvisatie. Qua geluid kun je denken aan Portishead en Massive Attack; gruizige, langzame grooves. Ik heb ook veel geluisterd naar minimal-componist Terry Riley. Zijn composities zijn als dozen legosteentjes waarmee je op het podium iets moet bouwen. Dat ga ik ook doen, met geweldige muzikanten.

    Het moet een lange trip worden waar de blazers doorheen komen en special guest toetsenist Alexander Hawkins vrijelijk doorheen fietst. Het kan alle kanten opgaan – en dan moet je de rust hebben om alles te accepteren.” (LvdV)

  • ‘In de bubble komen’

    Philippe Lemm

    „Bij sommige grotere concerten zorgen we ervoor dat we tien minuten voor aanvang met zijn drieën even echt stil zijn. Vaak zijn optredens best hectisch, het is meer dan alleen muziek maken. Omdat het mijn trio is, heb ik de verantwoordelijkheid om een praatje te maken met de mensen die ons boeken, wil ik checken of de gastenlijst klopt, de cd’s neerleggen, enzovoort. Het zijn randzaken, terwijl je als muzikant juist in een bubble wilt komen. Dan helpt het om vooraf één te worden met de ruimte.

    Foto Karen Gilst

    „Ik had daar vroeger meer moeite mee, toen was ik meer gefocust op het muziek maken alleen. Als ik dan tussen twee nummers door het publiek toesprak, raakte ik helemaal uit die concentratie. Ik realiseer me steeds meer dat ik ook een gastheer ben. Ik kan niet van het publiek verwachten dat zij zomaar snappen wat wij doen. Zeker bij abstracte muziek moet je toch een beetje uitleggen wat er gebeurt.

    „Een deel van de voorbereiding begint al eerder. Met mijn trio spelen we zonder bladmuziek, dus we moeten de stukken door en door kennen. Dat betekent ook dat je vooraf bedenkt hoe zo’n optreden zal verlopen. Ik probeer vaak de spanningsboog van een avond te visualiseren.

    „We hebben weinig ervaring met grote festivals zoals North Sea Jazz, daar ben ik me van bewust. Voor ons is het belangrijkste dat iedereen zich goed voelt. Dat begint ermee dat wij er zin in hebben. Als het publiek zit te luisteren naar drie muzikanten die vlak voor het optreden ruzie hebben gehad, krijgen zij dat ook mee. Maar ik heb nog nooit ruzie gehad met die jongens, we barsten altijd van de goede energie. Ons doel is niet om te laten zien hoe goed wij zijn, maar om iets mee te geven aan het publiek, zodat ze iets van ons enthousiasme mee de zaal uit nemen.” (LvdV)

  • ‘Gember eten’

    Esperanza Denswill (Pink Oculus)

    „Met mijn bandleden Mano Yeah en Gino Cochise vorm ik altijd even een kring. Dat is een belangrijk moment, volgens mij doen veel muzikanten dat. We spreken uit hoe we ons voelen en dat we het naar ons zin hebben. De belangrijkste boodschap is let’s have fun. We hebben ook altijd een setlistbespreking, maar die is vrij zakelijk. Even de belangrijkste punten in elke song benadrukken. Toch laten we elkaar dan ook weten dat elk geluid dat je maakt oké is. Als er iets fout gaat, laten we het alsnog vet klinken. Het publiek heeft er niets aan als jij jezelf daar staat te straffen voor een foutje.

    Foto Jesaja Hizikia

    „Persoonlijk moet ik ook altijd even mijn stem opwarmen. Vaak doe ik dat met gemberthee. Een paar shows geleden hadden we een backstage-ruimte die eigenlijk niet aan de basisvoorwaarden voldeed, ik kon geen gemberthee maken. Toen heb ik gewoon een stuk gember opgegeten. Dat vonden mijn stembanden dus heel nice. Het smaakt echt smerig, maar nu doe ik het toch voor elke show. Ik ga er nog wel even mee door, want het zingt heerlijk.

    „Voor mij is het belangrijk om niet op het podium te staan in de rol van entertainer, maar dat je volledig met jezelf in contact bent. Dat je een boodschap doorgeeft. We zijn spirituele wezens die muziek maken. Ik heb het niet over religie. Als er iets religieus is in mij, dan is het de muziek zelf die een religie is. Maar ik ben me enorm aan het ontwikkelen als het gaat over het wonderbaarlijke van het leven, dat wij hier staan. Van dat bewustzijn groei ik als artiest.

    „We zijn geen improviserende jazzband, qua vorm veranderen de liedjes niet wezenlijk, maar elk optreden uit je jezelf weer anders. Gino kan bijvoorbeeld makkelijk zijn drumpartij veranderen, omdat het op dat moment goed voelt. North Sea Jazz is wat dat betreft niet anders dan andere optredens, we benaderen elke show op dezelfde manier: let’s have fun.” (LvdV)

  • ‘Lobi vanuit me bobi!’

    Jeangu Macrooy

    „Vijf of tien minuutjes van tevoren zonder ik me graag af, om rust te ervaren. Even heel bewust zijn van de energie die je straks gaat meenemen naar het podium. Ik zoek een rustig plekje, de deur van de kleedkamer gaat even dicht. Het kan helpen als het donker is in die ruimte.

    Foto Rinse Fokkema

    „Met de band doen we vooraf altijd even een grouphug en zeggen we dank. Meestal zeg ik dan nog iets over de show, maar het belangrijkste is dat we ook daar weer de juiste energie naar boven brengen. Het geeft het gevoel van bij elkaar horen, we moeten het samen gaan doen op het podium. Die dankzegging eindigt altijd met een yell: ‘Lobi vanuit me bobi!’ Het is Sranan, je kunt het vertalen als ‘Liefde vanuit mijn borst.’ Het is iets wat Milaisa Breeveld, achtergrondzangeres uit de band, altijd zegt. Die kreet is voor ons steeds belangrijker geworden.

    „Natuurlijk heb ik ook mijn oefeningen die ik moet doen voor mijn stem. Je stembanden zijn spieren en zoals een sprinter zijn beenspieren losmaakt, zo moet ik ook een warming-up doen. Het zijn standaardoefeningen, toonladders, zodat ik mijn stem opwarm in het hoog en het laag. Maar ik ben eigenlijk niet zo van de techniek, dat wil ik zo snel mogelijk weer loslaten.

    „Mijn stembanden warm ik ook op door te bubbelen. Je blaast door een speciaal buisje in een flesje water. Dat is iets van de laatste jaren, veel zangers gebruiken het. Het reguleert de druk, zorgt ervoor dat er van bovenuit druk op je stembanden komt.

    „Op North Sea Jazz staan we met de volledige band, met blazers en veel energie. Ongetwijfeld zullen we voor een feestelijke sfeer zorgen. Vaak is er op zo’n festival weinig tijd om te soundchecken, maar we rekenen op de professionals daar. Backstage zullen we de grouphug doen en dan klinkt het ‘Lobi vanuit me bobi!’ En daarna zijn we los.” (LvdV)