‘Afrikaanse jazz is spiritueel’

Afrikaanse grooves zijn in trek bij jazzmuzikanten. Niet langer alleen om te lenen voor een liedje, maar ook om de rituelen en tradities die erbij horen te bestuderen.

‘Ja, het lijkt inmiddels een dominante stroming”, zegt saxofonist Shabaka Hutchings. Hij heeft het over de afro-invloeden in jazz, elektronische muziek, hiphop en pop. Voor hemzelf is het niet nieuw. Hutchings, opgegroeid op Barbados en nu een van Londens meest bejubelde en productieve jazzmuzikanten, heeft componeren altijd gezien als „een manier om mijn Afro-Caribische identiteit te onderzoeken”. „Die vraag kwam op toen ik naar Londen verhuisde. Pas als je van huis bent ga je op zoek naar identiteit.”

Het is volgens hem dan ook geen toeval dat in Europese steden steeds meer muzikanten de niet-westerse muziek onderzoeken. „In Londen is de Braziliaanse, Indiase of Afrikaanse muziek eigenlijk dichterbij dan de Amerikaanse jazz.” Maar zijn interesse is niet louter muzikaal. „Ik lees veel over Afrikaanse spiritualiteit en ik merk dat steeds meer muzikanten die link leggen. Mensen zoeken iets anders dan christendom of islam, maar wel de aanbidding. Die kun je makkelijk vinden in muziek, tijdens een concert, want Afrikaanse spiritualiteit is sterk verbonden met muziek.

Ritueel voor genezing

Een andere Londenaar, percussionist Yussef Dayes, ziet het net zo. Samen met toetsenist en drummer Kamaal Williams vormde hij het duo Yussef Kamaal. Inmiddels zijn ze weer uit elkaar, maar ze brengen hun album Black Focus ieder met een eigen band ten gehore. Op North Sea Jazz is de beurt aan Dayes. Dat album, vol grime, broken beats, funk en jazz opent met een afro-spirituele chant.

„Yeah man, de Afrikaanse muziek heeft zeker een spirituele betekenis voor mij. In het verleden is de muziek vaak alleen even geleend. Maar je moet weten dat die voortkomt uit rituelen voor genezing en gebed.”

Hij ging naar Senegal om de cultuur van de door hem bewonderde sabar-drummers te doorgronden. Het is te horen in zijn afrobeat-achtige manier van drummen. Tegelijk staat het album vol beats die volgens Dayes alleen in Londen konden ontstaan. „Ik heb altijd wel geluisterd naar Herbie Hancock en Weather Report, maar in mijn directe omgeving van Zuidoost-Londen groeide ik op met grime en jungle. Multiculturele muziek. Een Amerikaan had deze plaat nooit kunnen maken.”

Dayes is geen geschoolde muzikant. Hij leerde drummen op gehoor. „Op de Afrikaanse manier, muziek is conversatie. Voor Black Focus kozen we voor de drums en toetsen als basis, er zijn nauwelijks vocals op het album. Dat betekent dat de drums moeten praten, net als bij de sabar-drummers. Die hebben de rol van de leadzanger.”

Sociaal-bewuste jazz

Zoals Dayes naar Senegal ging, zo kwam Shabaka Hutchings in Zuid-Afrika terecht. Hij speelde eerder in de groep Heliocentrics met de Ethiopische jazzheld Mulatu Astatke en verkende met Sons of Kemet de Afrikaanse grooves, maar Zuid-Afrika leidde naar een eigen project: Shabaka & the Ancestors.

„Mijn ex-vriendin was een Zuid-Afrikaanse muzieketnoloog. Ik had al langer interesse voor het land, maar ik ging er niet speciaal heen om iets op te nemen. Ik kwam in contact met muzikanten van wie ik veel heb geleerd en ben meerdere keren teruggegaan. Zij vormen uiteindelijk the Ancestors. Het was geen vooropgezet plan, het komt voort uit een oprechte relatie die we ontwikkelden als muzikanten.”

De term Ancestors, voorouders, verwijst wederom naar de Afrikaanse spiritualiteit. Bovendien ademt de plaat de sfeer van de sociaal-bewuste spiritual jazz van de jaren zeventig. Soms meditatieve uitgesponnen saxlijnen en bezwerende zang, maar ook drukke free jazz-zoektochten in ritme en melodie.

Hoewel Hutchings vindt dat hij spiritual jazz maakt, is het volgens hem toch iets anders dan er vaak onder verstaan wordt.

„Die term wordt te snel gebruikt. Het is geen genre. Wat mij betreft zit het spirituele in de reis. Een jazzplaat moet geen eindproduct zijn. Ik hou erg van de spiritual jazz van John en Alice Coltrane, maar ik vind Thelonious Monk die dagenlang zwijgend achter de piano zit te zoeken ook spiritual jazz. Mijn album met de Ancestors is spiritueel in de zin dat de Afrikaanse spirits essentieel zijn voor jazz, maar ook omdat het een weerslag is van een vierjarige zoektocht in Zuid-Afrika.”

Beluister hier de muziek van Shabaka & the Ancestors: