Waar schuld begint

Of iemand schuldig is aan het lijden van een ander is een vraag waar niet altijd een makkelijk antwoord op te geven is. In deze gedragscolumn legt Gert-Jan Lelieveld uit waar schuld kan beginnen.

Na de flatbrand in Grenfell Tower. Foto: EPA / Andy Rain

Volgens mij heeft niemand het nieuws gemist dat er twee weken geleden ’s nachts brand uitgebroken is in een Londense woontoren als gevolg waarvan 79 mensen zijn overleden. De brand in de 24 verdiepingen tellende Grenfell-toren, in het stadsdeel Kensington, ontstond door een kapotte koelkast. Bij dit soort vreselijke gebeurtenissen wordt vaak meteen onderzocht wie hier schuld aan heeft. De politie maakte vlak na de ramp bekend een strafrechtelijk onderzoek te starten. Bewoners klaagden blijkbaar al jaren dat de brandveiligheid van de toren niet op orde was. Heeft de verhuurmaatschappij of de gemeente nu schuld aan de 79 doden en zouden deze instanties bestraft moeten worden? Natuurlijk is dit aan een rechter om te beslissen, maar wat vindt men? Inzichten uit de sociale psychologie laten zien wat voor acties nu precies als strafbaar of immoreel worden bevonden.

De intentie doet ertoe

Klassieke theorieën van schuld gaan uit van twee factoren die samen bepalen of een actie die andere mensen schaadt als strafbaar of immoreel wordt gezien. Er moet ten eerste een belangrijke relatie zijn tussen de actie van een persoon en het lijden van anderen. En ten tweede moet de actie intentioneel zijn. Dat wil zeggen dat de actie bewust is uitgevoerd om mensen schade te berokkenen. Het niet vervangen van brandalarmen of het niet-plaatsen van brandwerende deuren leidde niet direct tot de dood van de bewoners van de flat en het was vast en zeker niet de bedoeling van de instanties om mensen schade te berokkenen. Toch lijkt het me niet dat deze instanties zomaar vrijuit gaan. Meer recente inzichten uit de sociale psychologie laten inderdaad zien dat de klassieke theorieën van schuld niet altijd opgaan. Er zijn genoeg situaties waar mensen schuldig worden bevonden of als immoreel worden gezien terwijl ze niet direct het lijden van anderen hebben veroorzaakt, of de intentie hadden om mensen schade toe te brengen.

Schuld zonder schade bestaat ook

Een mislukte poging om schade toe te brengen aan anderen kan strafbaar zijn. Als iemand een bomgordel probeert te laten ontploffen en dat lukt niet, dan wordt dat natuurlijk als strafbaar gezien terwijl het niet direct leidt tot het lijden van anderen. Ongewilde negatieve bijkomende gevolgen worden ook als immorele gedragingen gezien. Als een politieagent een autodief achtervolgt en vervolgens andere ongelukken creëert op de snelweg door roekeloos de dader te achtervolgen, kan de agent als schuldig worden gezien door mensen. Onderzoek laat zelfs zien dat mensen die plezier beleven aan het extreem lijden van anderen, gezien worden als immorele mensen. Wanneer tennissers bijvoorbeeld zichtbaar plezier beleven aan de beenbreuk van hun concurrent, kunnen zij als immoreel worden gezien. Ten slotte laat recent onderzoek zien dat wanneer mensen profiteren van andermans ellende, zij worden gezien als immoreel. Bijvoorbeeld, het investeren van geld in een aandeel dat omhoog gaat wanneer er een aardbeving plaatsvindt in een derdewereldland, is gedrag dat in het algemeen wordt afgekeurd door mensen.

Het blijkt dus dat gedrag niet alleen als strafbaar of immoreel wordt gezien wanneer er een causale relatie is tussen het gedrag en het lijden van anderen en/of wanneer het intentioneel is. De verhuurmaatschappij of de gemeente in Londen kunnen wel degelijk schuldig bevonden worden, ook al waren hun intenties misschien niet verkeerd. In dit geval kan de nalatigheid van deze instanties als strafbaar gezien kan worden. De hilarische afsluitende aflevering van de sitcom Seinfeld laat dit ook zien: de hoofdrolspelers worden dan in de gevangenis gegooid omdat ze een persoon die wordt overvallen niet helpen (en zelfs uitlachen). Hoe vreselijk dit soort gebeurtenissen ook is, één positief effect is wel dat er nu brandveiligheidsmaatregelen genomen worden bij zestig andere Britse woonflats om herhaling van dit soort rampen in de toekomst te voorkomen.