Dit staat in de verkiezings­programma’s van de formerende partijen

Dit zijn de standpunten waarmee de vier partijen die nu aan het formeren zijn de verkiezingen in gingen. Met een handig filter lees je alleen over de partijen en onderwerpen die je het meest interesseren.

Europese Unie

Europese Unie

  • Standpunt VVD over de Europese Unie:

    De Europese Unie moet zich exclusief richten op belangrijke grensoverschrijdende kerntaken, zoals de interne markt, internationale handel, energie en klimaat en migratie. En niet bemoeien met pensioenen, zorg, wonen, ruimtelijke ordening, belastingen en uitkeringen.

    Voor een EU van verschillende snelheden. Wel een gezamenlijk buitenlands- en veiligheidsbeleid. Landen die zich stelselmatig niet houden aan begrotingsregels en andere afspraken worden geschorst. Tegen eurobonds, eurobegrotingen of ander Europese fondsen die landen met economische problemen financieren. Door hervormen Europese begroting miljarden vrijspelen voor minder afdrachten.

    Voorlopig geen uitbreiding. De interne uitdagingen van Europa zijn veel te groot om nu weer nieuwe lidstaten op te nemen.

  • Standpunt CDA over de Europese Unie:

    Gezamenlijke aanpak binnen de Europese Unie bij thema’s als veiligheid, klimaat, energie, vluchtelingenbeleid en economische stabiliteit is dringend nodig om het vertrouwen in de EU te herstellen. Op andere dossiers moet samenwerken af gewogen worden.

    We houden lidstaten aan financiële afspraken. Strengere aanpak bedrijven die Europese regels vrije verkeer stelselmatig ontduiken. Aanpassen detacheringsrichtlijn: maximaal zes maanden mogen Europeanen hier werken. De Europese Centrale Bank moet terug naar zijn leest: bezorgd over de gevolgen van het opkopen van leningen door de ECB.

    Verdere uitbreiding van de Europese Unie is geen optie. Dit geldt in het bijzonder voor kandidaat-lid Turkije.

  • Standpunt D66 over de Europese Unie:

    Tegen Nexit. Nederland moet vooroplopen in het versterken van de Europese interne markt. Daarom met Europa werken aan het bevorderen van concurrentie, terugdringen van regeldrukte en vereenvoudigen van grensoverschrijdend vervoer en werken over de grens. Voor de lange termijn zet D66 in op een volledige, democratische economische en monetaire unie. Dit betekent een grotere Europese begroting.

    Europa moet investeren in economische groei. Overheidsbegrotingen, ook die van de EU zelf, moeten daarom fundamenteel anders. Niet meer een zevenjaarsbegroting, waarin vooral geld naar landbouwsubsidies en regiofondsen gaat. Flexibelere begrotingen gericht op innovatie, duurzame infrastructuur, energie en kennis.

    Landen die volledig aan de voorwaarden voldoen moeten lid van de Europese Unie kunnen worden. Als uithollen van de Turkse rechtsstaat doorgaat, moeten onderhandelingen met dit land over EU-lidmaatschap worden stopgezet. Verdergaande Europese samenwerking vooral bij buitenlands- en veiligheidsbeleid.

  • Standpunt ChristenUnie over de Europese Unie:

    Europese Unie moet serieus veranderen om te voorkomen dat de essentiële samenwerking door afbrokkelend draagvlak verloren gaat. Geen uitdijende EU met steeds meer Brusselse bevoegdheden. De Europese Commissie moet ondersteunend worden aan de lidstaten door onder andere het vergaand terugdraaien van het initiatiefrecht.

    Tegen een eenzijdig verlaten van de eurozone, maar als het nodig is de euro op te geven om de Unie te redden dan voor. Handhaaf Europese begrotingsregels, en stel onafhankelijke Europese handhavingsautoriteit met sanctie-bevoegdheden in. Gedwongen exit moet mogelijk zijn. Europese afspraken over het betalen van belastingen door bedrijven.

    Alleen nog landen uit het voormalig Joegoslavië, en eventueel Zwitserland, Noorwegen en IJsland kunnen lid worden.

Bezuinigingen

Bezuinigingen

  • Standpunt VVD over bezuinigingen:

    Overheid moet niet meer uitgeven dan er binnenkomt.
    Begroting moet structureel in evenwicht zijn. Overschotten inzetten voor belastingverlagingen.
    De VVD bezuinigt op het openbaar bestuur, ontwikkelingssamenwerking en de sociale zekerheid.

  • Standpunt PVV over bezuinigingen:

    Geen geld naar: ontwikkelingshulp, windmolens, kunst, innovatie, omroep etc.

  • Standpunt CDA over bezuinigingen:

    Staatsschuld terugbrengen. Tekort naar nul tijdens economische groei.  Niet halsoverkop bezuinigen als groei achterblijft. In een wet moet komen te staan dat overheidsuitgaven niet verder mogen stijgen als tekorten te groot zijn.
    CDA bezuinigt op het openbaar bestuur.

  • Standpunt D66 over bezuinigingen:

    Gezonde overheidsfinanciën, ook voor toekomstige generaties. Tekorten zijn toegestaan als het economisch tegenzit; geen tekorten en liefst overschotten wanneer het economisch goed gaat. In de komende kabinetsperiode wil D66 gezonde overheidsfinanciën in stand houden, investeren in de samenleving en economie én voldoen aan de Europese begrotingsregels.
    D66 bezuinigt op het openbaar bestuur.

  • Standpunt ChristenUnie over bezuinigingen:

    Handhaaf Europese begrotingsregels. Instelling onafhankelijke Europese
    handhavingsautoriteit met sanctie-bevoegdheden tegen landen die zich niet aan de regels houden. Introductie van gedwongen exit-optie.
    De ChristenUnie bezuinigt op het openbaar bestuur.

Investeren

Investeren

  • Standpunt VVD over investeren:

    • Defensie-uitgaven naar het Europees NAVO-gemiddelde: komende kabinetsperiode 1 miljard euro extra.
    • Meer geld voor infrastructuur.
    • Twee miljard euro voor verpleeghuizen.
  • Standpunt CDA over investeren:

    • Meer investeren in politie, justitie en rechterlijke macht.
      Meer geld voor infrastructuur, slimme mobiliteit.
    • Naar 2 procent van het bruto binnenlands product voor defensie: komende kabintesperiode 2 miljard euro extra uitgeven.
    • Leenstelsel afschaffen. Basisbeurs terug.
  • Standpunt D66 over investeren:

    • Meer geld voor onderwijs en onderzoek. De overheid laat de financiering van onderzoek en innovatie in enkele jaren met 1 miljard extra groeien tot minimaal 1 procent van het bbp.
    • Meer geld voor ontwikkelingssamenwerking.
  • Standpunt ChristenUnie over investeren:

    • 1 miljard extra voor verhogen kinderbijslag en kindgebonden budget, uitbreiding bevallings-, ouderschaps- en zorgverlof.
    • 1 miljard voor leraren en beter beroepsonderwijs. Basisbeurs voor iedereen. Extra geld voor onderzoek.
    • Uiteindelijk naar defensie-uitgaven ter grootte van 2 procent van het bbp. In komende kabinetsperiode moeten de defensie-uitgaven ten minste met structureel 2 miljard euro groeien. Investeren in politie, in duizend extra wijkagenten en extra recherchecapaciteit.
    • Minimaal 1 miljard extra vrijmaken om te investeren in regionale opvang van vluchtelingen, veiligheid, stabiliteit en ontwikkeling in crisisgebieden. De uitgaven voor zuivere ontwikkelingssamenwerking groeien in de richting van 0,7 procent van bbp.

Economie

Economie

  • Standpunt VVD over pensioen/AOW:

    • Gerichte belastingverlaging voor ouderen.
    • De AOW mag op latere leeftijd beginnen. Ook in deeltijd.
    • Keuzevrijheid aanvullend pensioen: later met pensioen mag, ook in deeltijd. Mag deel pensioen in één keer bij pensionering opnemen (schenken/aflossen). Eigen pensioenpotje, collectief beheerd. Je kiest zelf waar je pensioen opbouwt. Werkgever niet verplicht aangesloten bij pensioenfonds bedrijfstak. Pensioenpremie wordt vast percentage van salaris. Zelfstandigen krijgen keuze zich aan te sluiten bij collectief pensioen.

    Standpunt VVD over belastingen:

    • Als je werkt moet je beloond worden. Ook wil de VVD dat het voor ondernemers aantrekkelijker wordt om mensen in dienst te nemen. Daarom wil de partij een lagere belasting op arbeid. Zo wordt ook het verschil tussen werken en een uitkering vergroot. Tarieven in de tweede en derde schijf gaan met 1,1 procentpunt omlaag.
    • Via belastingvoordelen en no-risk-polissen stimuleert de VVD werkgevers om gedeeltelijk arbeidsongeschikten en ouderen in dienst te nemen. Gerichte belastingverlaging voor ouderen.
    • Belastingen zijn voor bedrijven een belangrijke reden zich hier te vestigen, daarom wil de VVD de vennootschapsbelasting verlagen naar 17% in de eerste schijf. Die is lager in belangrijke landen om ons heen.
    • ‘Wij gaan zelf over onze belastingen, we zijn tegen Europese belastingen.’ Belastingontduiking en fraude internationaal aanpakken. Geld dat daarmee wordt opgehaald gebruiken we om de vennootschapsbelasting te verlagen.
    • Motorrijtuigenbelasting omlaag (Mrc), belasting van personenauto’s en motorrijwielen omlaag (BPM).
    • Nederlandse belastingstelsel vereenvoudigen: door minder toeslagen uit te keren en tegelijk inkomstenbelasting te verlagen. Deel uitkeringen gaat dan omhoog zodat niemand erop achteruit gaat.
    • Meer inkomensondersteuning voor werkende ouders. Kindgebonden budget afbouwen. Kinderopvangtoeslag verhogen, inkomstenbelasting voor ouders verlagen.
    • Belasting op spaargeld en erfenissen moet omlaag want daar heb je al belasting over betaald.  En moet over reëel rendement.

    Standpunt VVD over werk:

    Aan vaste contract hangen veel risico’s en verplichtingen. Daarom is er veel flex.  Cao’s moeten niet meer algemeen verbindend zijn. Opzeggen contract moet eenvoudiger en minder duur. Flexcontract zekerder. Meer tijdelijke contracten toestaan dan nu. Van langere duur dan nu. Ruimte voor zzp: zelf bepalen waarvoor verzekeren, daarvoor is de zelfstandigenaftrek.  Doorbetaling van loon zieke werknemers kleine bedrijven (tot 25 man) naar 1 jaar. Tweede jaar door overheid.  Dat maakt het voor kleine bedrijven aantrekkelijker mensen in vaste dienst te nemen.

    Volgens het CPB verkleint de VVD de verschillen in kosten voor werkgevers tussen flexwerkers, zelfstandigen en mensen met een vaste baan.

    Standpunt VVD over banken:

    Bankvergunning-light voor financiële start ups. Binnen de bankenunie van de EU moet de regel scherp worden toegepast dat de rekening niet meer bij belastingbetaler komt te liggen als een bank geholpen wordt, voordat een euroland een beroep kan doen op Europese middelen.

    Standpunt VVD over de sociale zekerheid:

    • De sociale zekerheid wordt met uitzondering van de AOW-uitkering versoberd. Uitkeringen stijgen gedurende vier jaar niet mee met het minimumloon. De werkloosheidsuitkering WW duurt maximaal 1,5 jaar (nu is dat 2). De laatste zes maanden daarvan komt de uitkering op bijstandsniveau. De eerste drie maanden wordt de uitkering hoger: 80 procent van het loon. De bijstand wordt 5 procent lager door de vakantietoeslag af te schaffen. De arbeidsongeschiktheidsuitkering WIA wordt voor nieuwe gevallen verlaagd naar 70% van het minimumloon.  Vaker toetsen arbeidsongeschikten: wat kunnen ze nog wel?
    • De huurtoeslag en zorgtoeslag wordt versoberd. De kinderbijslag en het kindgebonden budget krijgen ouders voor maximaal twee kinderen.
    • Er komen meer beschutte werkplekken. Belastingvoordelen of no risk polissen voor werkgevers die gedeeltelijk arbeidsongeschikten of ouderen in dienst nemen. Meer ondersteuning bij werkloosheid. Gedeeltelijk werken met gedeeltelijke uitkering moet makkelijker. Oudere werkzoekenden krijgen langer tijd met met gedeeltelijke uitkering als zelfstandige te werken.
    • Werkgevers die mensen in dienst nemen met een salaris tot 120% van het minimumloon krijgen hogere tegemoetkoming van de overheid dan nu.
    • In de bijstand is tegenprestatie vereist, net als Nederlands spreken en blijven solliciteren. Geen uitzonderingen. Geen generiek aanvullend
    • inkomensbeleid gemeente. Aanvullende inkomensbeleid gemeenten beperken zodat echt loont als je gaat werken. Wel meer geld voor bijzondere bijstand, voor maatwerk gemeenten.
    • Geen export uitkeringen buiten de EU. Aanpassen aan kostenniveau van woonland.
    • Immigranten met tijdelijke verblijfsvergunning (max 5 jaar): geen volledige bijstandsuitkering. In natura plus zak- en leefgeld.
    • Internationale verdragen daarvoor aanpassen.
    • Voor kleine bedrijven (max 25 man personeel) komt er een collectieve verzekering voor de loondoorbetaling in het tweede ziektejaar van werknemers. Werkgeverspremies worden daarvoor verhoogd.
  • Standpunt CDA over pensioen/AOW:

    • Compenseren ouderen met klein pensioen omdat ze onevenredig getroffen zijn door huidige kabinet.
    • Pensioenstelsel is Nederlandse zaak.
    • Verplicht pensioensparen voor alle werknemers. Wel meer persoonlijk pensioen. Mag ook gebruikt worden voor eigen huis.
    • Zzp’ers krijgen alleen volledige zelfstandigenaftrek als zij minimumbedrag opzij leggen voor eigen pensioen.

    Standpunt CDA over belastingen:

    • Verlaging lasten voor huishoudens. Er komt een zorgbonus: belastingvoordeel voor mensen die zorg combineren  met werk. Lagere lasten op laagbetaald werk.
    • Belastingstelsel versimpelen: minder inkomensschijven, heffingskortingen, aftrekposten. Twee tarieven: laag tarief voor lage inkomens van 36,55 procent. Hoger tarief voor hoge inkomens: tarief vierde schijf wordt 49%.  Snelle invoering nieuw belastingstelsel niet verantwoord nu door problemen bij de Belastingdienst. Eerst belastingdienst reorganiseren.
    • Eenverdiener heeft nu hogere belastingdruk dan tweeverdiener. Dat is onrechtvaardig.
    • Lagere lasten voor mkb-bedrijven.
    • Belastingvoordeel expats afschaffen. We stimuleren nu lenen en niet sparen. Moet anders. Dus verlagen belasting op spaargeld. Belasten reële rendement. Tot 100.000 euro belastingvrij schenken als voor studie of woning.
    • Vennootschapsbelasting omlaag: Ontwijking en fraude door bedrijven tegengaan. Lege brievenbusfirma’s aanpakken. Scherpere controles Belastingdienst en De Nederlandsche Bank.

    Standpunt CDA over werk:

    “Wij vinden de zekerheid van een vast contract belangrijk, zeker nu we zien dat op de arbeidsmarkt een ongelijk speelveld is ontstaan tussen werknemers in vaste dienst en zzp’ers”, schrijft het CDA. De eerste groep betaalt voluit mee aan de collectieve voorzieningen, terwijl zzp’ers vaak aanzienlijke fiscale kortingen krijgenonder mee te betalen aan collectieve regelingen voor ziekte en arbeidsongeschiktheid.

    Om deze ongelijkheid te overbruggen wil het CDA duurzame arbeidsrelaties bevorderen en de doorgeschoten flexibilisering keren. Introductie van één basisverzekering voor ziekte en arbeidsongeschiktheid voor alle werkenden.  Verplichting tot loondoorbetaling bij ziekte voor de werkgevers fors terugbrengen. Voor langere ziekteperiodes komt er een private regeling met publieke waarborgen. Op die manier blijven alle werkenden beschermd en wordt het voor werkgevers aantrekkelijker om mensen in vaste dienst te nemen, stelt de partij. In de praktijk leidt de aanpassing van het ontslagrecht van dit kabinet ertoe dat bedrijven - vooral in het MKB - aan mensen geen vast contract meer durven geven.  Daarom wil het CDA meer ruimte voor de kantonrechter om arbeidscontracten te ontbinden, zodat ondernemers weer sneller kiezen voor een vast contract. Daarnaast moeten er meer mogelijkheden komen voor meerjarige arbeidscontracten.

    Het CDA wil een strengere aanpak van bedrijven die de Europese regels voor het vrije verkeer stelselmatig ontduiken, meer controles en zwaardere sancties voor overtreders. Het nieuwe kabinet moet zich in Europa sterk maken voor een aanpassing van de zogeheten detacheringsrichtlijn, waarbij de detachering wordt gemaximeerd tot zes maanden en een stapeling van detacheringen onmogelijk wordt gemaakt.

    Meer mogelijkheden voor flexibel verlof en flexibele werktijden. Kortere plicht werkgevers bij ziekte twee jaar door te betalen.

    Meer banen voor arbeidsgehandicapten. Meer loonskostensubsidie of loondispensatie. Geen quotum.

    Volgens het CPB verkleint het CDA de verschillen in kosten tussen zzp’ers en werknemers voor bedrijven.

    Standpunt CDA over banken:

    Transparante en solide Europese financiële sector. Banken verre van gezond.  Banken moeten kleiner. Afstand nemen van bonus cultuur. Eerlijke en simpele productenaanbieden.

    Standpunt CDA over de sociale zekerheid:

    • Geboorteverlof tegen 79% van het loon uitbreiden naar drie maanden voor beide partners. Het kindgebonden budget en de kinderbijslag gaan omhoog.
    • Het reïntegratiebudget van gemeenten korten, dat geld gebruiken voor maatschappelijke dienstplicht.
    • Vrijstelling sollicitatieplicht als mensen ouder dan 60 jaar  vrijwilligerswerk verrichten, structureel en meerdere dagen per week.
    • Eén basisverzekering voor arbeidsongeschiktheid voor alle
    • werkenden. Vast en flex dragen daaraan bij. (Dit plan heeft het CDA niet ingediend bij de doorrrekening van het CPB)
    • Harde aanpak uitkeringsfraude.
  • Standpunt D66 over pensioen/AOW:

    Aanvullend pensioen: Een nieuw pensioenstelsel, dat meer keuzevrijheid biedt, duidelijker het eigendom van het gespaarde vermogen per deelnemer vastlegt, en tegelijk de voordelen van het huidige stelsel behoudt: verplichte deelname en collectiebe uitvoering. D66 wil naar een individueel pensioen, met behoud van solidariteit, maar zonder overdracht van geld van jong naar oud. D66 breidt de mogelijkheden voor zelfstandigen uit om deel te blijven uitmaken van het pensioenfonds waarin ze als werknemer deelnamen, of toe te treden als ze nooit werknemer waren. Mensen mogen zelf een pensioenfonds kiezen.

    In de pensioenopbouw krijgen mensen ook meer keuzevrijheid. Ze mogen minder sparen, of een vijfjarige ‘premievakantie’ nemen om bijvoorbeeld de hypotheek af te lossen. Als ze met pensioen gaan mogen ze eenmalig 10% van het pensioenvermogen opnemen.

    Om de AOW voor de toekomst betaalbaar te houden, is het noodzakelijk dat de AOW-leeftijd wordt verhoogd naar 67 jaar en daarna wordt gekoppeld aan de levensverwachting. Iedereen mag wel kiezen een jaar eerder of vijf jaar later dan de officiële pensioenleeftijd met pensioen te gaan. De hoogte van de uitkering verandert mee.

    Standpunt D66 over belastingen:

    • Belastingen hervormen: minder lasten op arbeid, meer vergroening, minder stimuleren van schulden.
    • Minder belasting voor werkende mensen: 500 euro extra belastingkorting voor iedereen. Lagere tarieven in alle schijven. D66 wil het aantrekkelijker maken voor mensen om werknemer te zijn door, analoog aan de zelfstandigenaftrek, een werknemersaftrek te introduceren.
    • Voor werkgevers wordt het aantrekkelijker mensen in dienst te nemen, in het bijzonder ouderen en mensen met een laag inkomen. Belasting op arbeid voor werkgevers  sterk verlagen met name voor laagbetaalden.
    • De renteaftrek op schulden beperken. Progressievere belasting op vermogen, zonder de totale belastingdruk te verhogen.
    • Vermogensrendementsheffing die aansluit bij de werkelijke rendementen, waarbij kleine spaarders  worden ontzien en van vermogenden iets extra wordt gevraagd.
    • Verder verlagen van de hypotheekrenteaftrek. Afschaffen van de overdrachtsbelasting.
    • Vergroenen belastingstelsel: vervuilen zwaarder belasten en schone energie minder. Minder belasting voor wie elektrisch rijdt of zelf stroom opwekt. Minder vrijstellingen op energiebelasting afbouwen en energiebelasting koppelen aan CO2-uitstoot.
    • Autobelastingen: naar een systeem waarin je betaalt voor het gebruik van een auto, in plaats van voor het bezit.
    • Hogere ouderenkorting.
    • Samen met Europese partners en de OESO moeten we concurrentie tussen landen op belastingtarieven en belastingontwijking beperken. Vooroplopen in de strijd tegen belastingontwijking door een minimumtarief voor de vennootschapsbelasting in te voeren op Europees niveau, meer en efficiënter informatie tussen belastingdiensten uit te wisselen en strengere vestigingscriteria te hanteren voor lege brievenbusmaatschappijen. Zwarte lijst voor belastingparadijzen, met sancties. Bedrijven moeten transparant zijn over omzet, winst en belastingafdracht per land.

    Standpunt D66 over werk:

    • D66 wil toe naar één arbeidsrechtelijk regime voor alle werknemers waarbij er sprake is van één contract, het contract voor onbepaalde tijd.
    • Voor werknemers met een flexcontract maken wij een vaste baan bereikbaar. Tijdelijke contracten verdwijnen, en daarmee de tweedeling op de arbeidsmarkt. De zelfstandigenaftrek blijft. Het moet voor zzp’ers makkelijker worden om vrijwillig te sparen voorpensioen of zich te verzekeren.
    • Dit alles vraagt om een verdere modernisering van het ontslagrecht. Een ontslagrecht met kortere en minder dure procedures, zonder preventieve toets, met indien gewenst toetsing achteraf aan ontslaggronden die willekeur en dikke dossiers voorkomen. De transitievergoeding wordt veranderd, waarbij opbouw al direct start doordat de huidige grens van twee jaar en de extra hoge vergoeding na tien jaar werkverband verdwijnen. Er komt een eis dat de vergoeding daadwerkelijk gebruikt wordt voor de stap naar een nieuwe baan.
    • D66 wil in de modernisering van het arbeidsrecht ook de mogelijkheid wegnemen om een werknemer automatisch te ontslaan bij het bereiken van de AOW-leeftijd. Dit past in het streven van D66 om te komen tot één arbeidsrechtelijk regime voor alle werknemers.
    • De werkgeverslasten aan de onderkant van de arbeidsmarkt moet omlaag, door het zogenaamde Lage Inkomens Voordeel te verhogen en in het algemeen door bijvoorbeeld WW-premies te verlagen.
    • Doorbetaald ouderschapsverlof voor mannen en vrouwen van 12 weken omdat dit de arbeidsdeelname van vrouwen bevordert.
    • Wie werkt, gaat minder belasting betalen. Voor werkgevers wordt het aantrekkelijker mensen in dienst te nemen, in het bijzonder ouderen en mensen met een laag inkomen.
    • Volgens het CPB verkleint D66 de kostenverschillen voor bedrijven tussen flexwerkers, zzp’ers en vaste werknemers.

    Standpunt D66 over banken:

    Ook in de financiële sector is meer concurrentie gewenst. Nieuwe innovatieve spelers moeten de gevestigde grootbanken kunnen uitdagen. Verouderde regels mogen nieuwe initiatieven en verdienmodellen niet in de weg staan. Klanten die van bank wisselen mogen het nummer van hun bankrekening meenemen. Bancaire zorgplicht voor kleine ondernemers. Hogere buffers door zwaardere risicoweging.

    Standpunt D66 over de sociale zekerheid:

    Hogere kinderopvangtoeslag. Ook niet-werkende ouders van kinderen tussen twee en vier jaar hebben daar recht op voor max 16 uur per week.
    Doorbetaald geboorteverlof voor mannen en vrouwen van 12 weken, tegen 70% van het loon. Kinderbijslag wordt inkomensafhankelijk.

    Het aanbieden van banen is, zeker voor kleinere bedrijven, te duur en riskant. D66 wil de risico’s van langdurig zieke werknemers en arbeidsongeschiktheid wegnemen. Kleine werkgevers (met maximaal 25 werknemers)  moeten het tweede jaar loondoorbetaling bij ziekte collectief kunnen verzekeren. Daarvoor gaan de werkgeverspremies omhoog. Ook krijgen werkgevers meer duidelijkheid en betere ondersteuning over re-integratiebeleid.

    Werkgevers worden verantwoordelijk voor het eerste halfjaar WW. Daarnaast moet de WW meer activerend zijn. D66 wil dat
    direct bij aanvraag van de WW-uitkering de nadruk gelegd wordt op snel weer aan de slag komen. Meer persoonlijke gesprekken tussen werklozen en UWV, meer geld voor scholing werklozen. Meer beschutte werkplekken.

    Meer tegemoetkoming voor bedrijven die mensen in dienst die een salaris hebben tot 120% van het minimumloon. Gemeenten mogen experimenteren in de bijstand.

    Vrijwillige verzekering tegen arbeidsongeschiktheid aantrekkelijker voor zzp’ers door premie te maximeren en rest betaalt overheid.

  • Standpunt ChristenUnie over pensioen/AOW:

    Hervormen pensioenstelsel: er komt een persoonlijk pensioenpotje, de verplichte deelname en collectieve risicodeling behouden we. Mensen mogen zelf hun pensioenfonds kiezen. Gepensioneerden worden door deze veranderingen niet in hun koopkracht geraakt. Opheffen onrechtvaardige doorsneepremie (waarbij ouderen eigenlijk minder premie betalen dan nodig, en jongeren meer dan nodig). De transitie van de doorsneepremie en -opbouw naar een eerlijker premie is een grote operatie. Het is daarbij belangrijk dat gepensioneerden, die niet meer kunnen anticiperen op veranderingen, hierdoor niet in hun koopkracht worden geraakt. Persoonlijke pensioenpotje kan deels worden gebruikt voor aflossen hypotheek. Aantrekkelijk maken om te blijven pensioensparen bij pensioenfonds, ook als je werknemer af bent. Ook als je nooit werknemer bent geweest moet het makkelijker worden om toe te treden tot een pensioenfonds.

    Standpunt ChristenUnie over belastingen:

    • Belastingstelsel hervormen: eenvoudiger, eerlijker en groener, en werken lonender. Deze stelselherziening verlaagt de lasten voor huishoudens per saldo met ca. 5 miljard euro. Tweeschijventarief voor in de loon- en inkomstenbelasting.
    • Een basistarief van 35% tot een inkomen van € 70.000 en een toptarief van 49% voor de hogere inkomens. Op termijn kan het basistarief verder
    • omlaag. Alle aftrekposten worden aftrekbaar tegen het basistarief. Milieuvervuiling wordt zwaarder belast en bij het lage btw-tarief komt de focus meer op de eerste levensbehoeften te liggen.
    • Maximaal aftrekbare hypotheekschuld op termijn naar € 500.000. Om de gevolgen voor de woningmarkt te beperken, wordt het maximum geleidelijk verlaagd tot € 750.000 de komende kabinetsperiode en op termijn naar € 500.000.
    • Belastingvrij bestaansminimum voor gezinnen met jonge kinderen.
    • Belasting voor eenverdieners en tweeverdieners moet gelijker: de overdraagbaarheid van de algemene heffingskorting wordt hersteld.
    • Belasting heffen op daadwerkelijke vermogenstoename, niet op fictief rendement zoals nu.
    • Voor bedrijven moet de behandeling van eigen vermogen en vreemd vermogen meer worden gelijkgetrokken. Beperken van de aftrekbaarheid van rentekosten voor bedrijven die met relatief veel vreemd vermogen zijn gefinancierd. Salarissen, bonussen en overige verdiensten, voor zover hoger dan een ministersalaris zijn niet langer aftrekbaar van de winst.
    • Producten en diensten die een relatief grote ‘ecologische  voetafdruk’ hebben worden ondergebracht in het hoge btw-tarief.
    • Belastingontwijking, -ontduiking en fraude effectief bestrijden. Geen extra belastingvoordelen voor buitenlandse bedrijven.  Om de doorgaande race naar de bodem van winstbelastingen te stoppen bepleit de partij, evenals voor de btw, in Europees verband een minimumtarief voor de vennootschapsbelasting.

    Standpunt ChristenUnie over werk:

    • Verklein verschil werknemer en zzp’er. Zzp’ers vaak goedkoper dan werknemers.
    • Hierdoor ontstaat er een ongewenst ongelijk speelveld op de arbeidsmarkt. Daarom een verplichte verzekering voor zzp’ers voor arbeidsongeschiktheid en ziekte die een inkomen op het bestaansminimum garandeert. Het treffen van een pensioenregeling blijft de eigen verantwoordelijkheid van de zzp’er.
    • Flexibele contracten moeten geleidelijk meer zekerheid gaan bieden.
    • Tijdelijke contracten bij eenzelfde werkgever moeten daarom in duur oplopen.
    • Een tweede contract duurt minimaal een half jaar langer dan de eerste.
    • Meer vaste contracten.  Onderzoeken of het aanpassen van de preventieve toets een bijdrage kan leveren aan de groei van vaste dienstverbanden en daarmee aan de verkleining van de kloof tussen flex en vast.
    • Volgens het CPB verkleint de ChristenUnie de kostenverschillen voor werkgevers licht tussen vaste en flexibele werknemers. De ChristenUnie verkleint de verschillen tussen zzp’ers en werknemers in loondienst.

    Standpunt ChristenUnie over banken:

    Strengere kapitaaleisen aan banken. Hoe meer risico hoe meer vermogen. Banken met een hoger risicoprofiel of een lagere rating dragen meer bij aan het depositogarantiestelsel dan banken met een laag risicoprofiel of een hoge rating. Overheidsgarantie van deposito’s verlagen van 100.000 euro naar 50.000 euro.

    Standpunt ChristenUnie over de sociale zekerheid:

    • Kinderbijslag en kindgebonden budget gaan omhoog. Vier weken langer zwangerschapsverlof. Twee weken langer betaald zorgverlof, tegen 70% van het loon. Partnerverlof neemt toe met vijf dagen.
    • Zzp’ers krijgen een collectieve arbeidsongeschiktheidsverzekering op minimumniveau: 70% van het minimumloon. Zzp’ers worden verplicht zich te verzekeren tegen ziekte en arbeidsongeschiktheid. Premies worden betaald uit de winst van zzp’ers. De WW wordt omgebouwd naar WOW: Werk-Opleiding-Werk met inzet van de transitievergoeding.
    • Voor bedrijven met max tien werknemers wordt loon doorbetalen bij ziekte en arbeidsongeschiktheid beperkt tot één jaar. Daarvoor gaan de werkgeverspremies omhoog. Voor grotere bedrijven wordt de periode beperkt dat ze verantwoordelijk zijn voor oud-werknemers die ziek zijn.
    • Er komen meer beschutte werkplekken. Hogere tegemoetkoming voor werkgevers die werknemers inhuren tegen een salaris tot 120% van het minimumloon.

Asiel/integratie

Asiel en integratie

    Asiel

  • Standpunt VVD over asiel:

    Investeren in betere en duurzame opvang in de regio. Snel uitsluitsel over asielprocedure: wie geen asiel krijgt, kan zijn verblijf niet rekken door herhaaldelijk in beroep te gaan. Gemeenten die uitgeprocedeerde asielzoekers opvang bieden, worden beboet. Illegaal verblijf wordt strafbaar. Het kinderpardon wordt afgeschaft.

    Standpunt VVD over integratie:

    Inburgering is een eigen verantwoordelijkheid: nieuwkomers moeten zelf betalen voor cursussen. Daarvoor kan wel geld worden geleend. Wie niet inburgert, kan zijn verblijfsvergunning verliezen. Nederlander worden kan pas na tien jaar.

  • Standpunt CDA over asiel:

    Altijd hulp aan vluchtelingen die werkelijk in nood verkeren: ontheemden mogen opleiding of (vrijwilligers)werk doen, maar doel blijft terugkeer naar eigen land. Bij opvang – in kleine vluchtelingencentra verspreid door het hele land – wordt rekening gehouden met het draagvlak onder de bevolking. Europese lidstaten die niet meewerken aan vluchtelingenopvang, worden financieel gekort. Landen rondom Syrië en Libië wordt hulp geboden bij de opvang.

    Standpunt CDA over integratie:

    Nieuwkomers zijn verplicht zelf in te burgeren, weigering moet in het uiterste geval kunnen leiden tot intrekking van de verblijfsstatus. In bijzondere omstandigheden moet iemand ook versneld Nederlander kunnen worden. Het aanbod van inburgeringscursussen moet ruimer zijn – bijvoorbeeld door lessen via de publieke omroep aan te bieden. Wie Nederlander wil worden, moet zijn oorspronkelijke nationaliteit loslaten.

  • Standpunt D66 over asiel:

    Er moet een echt Europees asielbeleid komen, en een Europese grens- en kustwacht moet operationeel worden. Lidstaten die meer vluchtelingen opnemen moeten daarvoor financieel worden beloond. Nederland moet meer dan de 500 kwetsbare vluchtelingen per jaar opnemen dan het nu doet in het kader van het UNCHR-hervestigingsprogramma.

    De opvang moet radicaal anders: met een permanente opvangreserve (ook in rustigere tijden), kleinschaliger opvang en een grote rol voor gemeenten. De procedure moet kort zijn, en gericht op het belang van het kind.

    Standpunt D66 over integratie:

    Niemand hoeft in Nederland zijn oorspronkelijke nationaliteit op te geven, ook Nederlanders in het buitenland houden hun Nederlanderschap zolang zij dat willen. Al in de opvang moet de overheid voor taalcursussen zorgen, en mensen moeten direct aan de slag kunnen. De naturalisatietermijn moet teruggebracht naar vijf jaar.

  • Standpunt ChristenUnie over asiel:

    Investeren in opvang in de regio. Ruimhartig uitnodigingsbeleid voor kwetsbare vluchtelingen. Meer dan 500 vluchtelingen per jaar. Europees systeem voor verdeling van vluchtelingen. Aantal verhuisbewegingen tussen opvangcentra in Nederland terugbrengen, kinderen helemaal niet meer verplaatsen als ze met school zijn begonnen. Misdragingen in de opvang hebben gevolgen voor de verblijfsstatus. Zo snel mogelijk duidelijkheid over status. Bed-bad-brood met begeleiding.

    Standpunt ChristenUnie over integratie:

    Taalles en zo mogelijk vrijwilligerswerk vanaf aankomst. Loyaliteitsverklaring waarin rechtsstaat en waarden worden onderschreven. Geen gezichtsbedekkende kleding in overheidsinstellingen, onderwijs en openbaar vervoer. Een tweejarig fulltime leer- en werktraject met taal, burgerschapsvorming en (vrijwilligers)werk. Tijdens die twee jaar wordt voorzien in huisvesting, zorg, onderwijs, toegang tot de arbeidsmarkt en waar nodig leefgeld.

Normen en waarden

Normen en waarden

  • Standpunt VVD over normen en waarden:

    De overheid zal Nederlandse waarden beschermen als deze in het geding zijn. Discriminatie wordt tegengegaan door voorlichting, onderwijs, en handhaving van de wet. Emancipatie en diversiteit kun je niet afdwingen via wetten. Haatpredikers worden geweerd en dubieuze geldstromen naar religieuze instellingen en andere organisaties die haaks staan op vrijheden, worden aangepakt. Religie mag nooit een rechtvaardiging zijn voor de ondermijning van de liberale samenleving: als uiterste maatregel moeten genootschappen die de democratie aantasten, verboden worden.

  • Standpunt CDA over normen en waarden:

    Maatschappelijke dienstplicht voor jongeren. De vrijheid van meningsuiting is een groot goed, maar haatzaaien is onacceptabel. Er moeten wettelijke mogelijkheden komen om antidemocratische organisaties te verbieden. Grondswetswijziging om seksuele geaardheid en handicap expliciet op te nemen in artikel 1.

  • Standpunt D66 over normen en waarden:

    In 2021 wordt meer dan 30 procent van de belangrijke maatschappelijke functies door vrouwen vervuld. Ook de partner van de moeder krijgt twaalf weken betaald ouderschapsverlof. Meer aandacht voor diversiteit in het onderwijs. Regels beter handhaven om discriminatie op de arbeidsmarkt te voorkomen. Meer diversiteit bij aannamebeleid politie, defensie, publieke omroep en pabo’s. Wetten moeten aangepast aan verschillende leefvormen. Geen onnodige geslachtsregistratie. Aanpassing van Algemene wet gelijke behandeling: er komt een verbod op genderdiscriminatie.

  • Standpunt ChristenUnie over normen en waarden:

    Een maatschappelijke dienstplicht voor alle 18-jarigen. Met het vervullen kan (een deel van) de studieschuld of andere schulden worden afgelost. Geloofsvrijheid voor iedereen. Geen verbod op besnijdenis van jongetjes of rituele slacht. Geen aanpassing bijzondere bescherming van kerkgenootschappen tegen inmenging van de overheid. Geen financiering geloofsgemeenschappen en instellingen die door onvrije landen worden gesteund. Haatpredikers krijgen geen visum. Werknemers in overheidsdienst en onderwijs dienen gangbare omgangsvormen, zoals het geven van een hand, in acht nemen. Antisemitisme en radicalisering al in het onderwijs bestrijden. Meer aandacht voor slavernijverleden Nederland.

Zorg

Zorg

  • Standpunt VVD over ouderenzorg:

    Wet- en regelgeving moet het inhuren van hulp niet in de weg zitten. Verpleeginstellingen die norm langdurig niet halen, moeten worden gesloten. Inzet is apart betalen van wonen en zorg. Vermogensinkomensbijtelling moet verlaagd: het is niet eerlijk dat mensen die hun hele leven hebben gespaard een hogere eigen bijdrage betalen dan diegenen die niet spaarden.

    Standpunt VVD over gezondheidszorg:

    Eigen risico blijft 385 euro.

    Breed basispakket. Maar: gepast gebruik, terugdringen niet-effectieve behandelingen en slimmer inzetten eigen betalingen. Meerjarige contracten stimuleren tussen verzekeraars en zorgverleners. Informatie voor iedereen over kwaliteit huisartsen, medisch specialisten en verzorgingshuizen. Betaling in de zorg moet op basis van kwaliteit, tevredenheid niet alleen aantal uren. Akkoord met farmaceutische bedrijven over lagere prijzen. Optrekken met landen als België, Luxemburg en Oostenrijk bij inkopen medicijnen.

  • Standpunt CDA over ouderenzorg:

    Belastingvoordeel voor mantelzorgers die verlof opnemen of minder gaan werken om voor iemand te zorgen. Meer inspraak voor mantelzorgers en wijkverpleegkundigen. Landelijke aanpak eenzaamheid onder ouderen naar Rotterdams voorbeeld. Schrappen onnodige regels in verpleegtehuizen en instellingen, zodat personeel aandacht aan bewoners kan geven. Bezettingsnorm: minimaal twee verzorgers op maximaal acht mensen.

    Standpunt CDA over gezondheidszorg:

    Forse verlaging eigen risico. Huisarts buiten eigen risico houden.

    Minder marktwerking. Verbod op winstuitkeringen door verzekeraars, zorginstellingen of ziekenhuizen. Meerjaren contracten sluiten over gezondheidswinst. Niet meer Europees aanbesteden. Zorgverzekeraars verplicht om één overzichtelijke standaardpolis te bieden. Concurrentie op aanvullende verzekeringen. Einde aan budgetpolissen. Bestuursakkoorden blijven sluiten voor beheersen uitgaven.Internationaal samenwerken om macht farmaceutische bedrijven aan banden te leggen.

  • Standpunt D66 over ouderenzorg:

    Instelling van een ombudsman voor ouderen, die zich bezighoudt met problematiek van kwetsbare ouderen. Brandveiligheidsvoorlichting voor ouderen, te geven als zij een nieuw zorgpakket krijgen, omdat ouderen grotere kans hebben slachtoffer te worden van brand. Transparantie over kwaliteit van verpleeghuiszorg. Onderzoek naar verzwaring van zorgfunctie verpleeghuizen.

    Standpunt D66 over gezondheidszorg:

    Eigen risico blijft 385 euro.

    Rust in de zorg na de ingrijpende hervormingen van de afgelopen jaren. Investeren in eHealth en innovatie gericht op gezondheid in plaats van het behandelen van mensen. Huisartsen en zorg in de buurt staan centraal. Kwaliteit van zorg wordt transparant. Transparantie over de kostenopbouw van dure medicatie om de onderhandelingspositie van de minister te versterken en een lagere prijs te bedingen. Zorginstellingen mogen samen medicijnen inkopen.

  • Standpunt ChristenUnie over ouderenzorg:

    Ouderenzorg in verpleeghuizen moet als thuis zijn: ouderen en naasten behouden zoveel mogelijk de regie. Dat kan door het scheiden van wonen en zorg. Algemene behandelingen worden onder de Zorgverzekeringswet gebracht. Meer casemanagers die mensen met dementie begeleiden, zorgverzekeraars houden bij hun inkoopbeleid rekening met zorgstandaard dementie. Sluiten verzorgingstehuizen op het platteland wordt zoveel mogelijk voorkomen. Financiering hospices en palliatieve zorg wordt deugdelijk geregeld.

    Standpunt ChristenUnie over gezondheidszorg:

    Eigen risico fors lager.

    Minder polissen. Specialisten in loondienst. Stapeling eigen bijdragen tegengaan. Er komt een nader te bepalen maximale omvang van zorgverzekeraars. Zorgverzekeraars brengen het aantal merken (‘labels’) terug en de budgetpolis wordt afgeschaft. De natura- en restitutiepolis blijven bestaan. Winstuitkeringen passen niet in de zorg.

Onderwijs

Onderwijs

  • Standpunt VVD over onderwijs:

    Naast rekenen, taal en aardrijkskunde moeten digitale vaardigheden, ondernemen en samenwerken een vaste plaats krijgen. De rekentoets moet meetellen bij het behalen van het diploma. Op de basisschool kunnen ook vakleerkrachten worden ingezet voor techniek, Engels, ICT en bewegingsonderwijs. Scholen moeten meer vrijheid krijgen om een deel van het lesprogramma zelf in te voeren. Een beroepsgericht vmbo. Vmbo en mbo moeten een deel van het onderwijs samen kunnen verzorgen. Elke opleiding moet perspectief geven op een baan. Er moet dus regelmatig worden getoetst of afgestudeerden snel een baan vinden. De ov-studentenkaart moet blijven. Om iedereen aan het werk te houden is bijscholing en omscholing van groot belang. Dat kan door een nationaal scholingsfonds of door een persoonlijk budget voor een leven lang leren.

    Standpunt VVD over kinderopvang:

    Samenwerking tussen voorschoolse voorzieningen en de basisschool. Gemeenten kunnen aanbod doen aan ouders met peuters zonder recht op kinderopvangtoeslag. De leerplicht moet van vijf naar vier jaar.

  • Standpunt CDA over onderwijs:

    De basisbeurs voor de bachelorfase moet weer terug. Burgerschap op elke school, ook in het beroepsonderwijs waar het nu onvoldoende aandacht krijgt. Met geschiedenis, filosofie, identiteit en maatschappelijke betrokkenheid. Vrijheid van onderwijs in artikel 23 van de Grondwet moet worden beschermd. Plannen voor nieuwe scholen toetsen op hun bijdrage aan de ontwikkeling van kinderen, integratie en burgerschap. Ook ruimte voor vernieuwende schoolconcepten.
    Schooladvies aan het einde van de basisschool is leidend. Stimuleren van brede en meerjarige brugklassen om laatbloeiers een kans te geven.
    Kwalificatieplicht tot 21, tenzij een jongere in eigen onderhoud kan voorzien. Meer academisch opgeleide leraren voor het basisonderwijs.
    Meer dan één jaar extra bekostiging voor het onderwijs aan vluchtelingenkinderen. Universiteiten moeten minder onder rendementsdruk staan. Ze moeten zich minder hoeven te verantwoorden.

    Standpunt CDA over kinderopvang:

    Een voorschool voor kinderen van twee tot vier jaar, ook voor taalontwikkeling, door gemeenten te regelen.

  • Standpunt D66 over onderwijs:

    Maximaal 20 uur per week les voor leraren. Leraren moeten zich vaker laten bijscholen. Maximaal 23 leerlingen per klas. Taal, rekenen en kennis blijven van belang. Maar ook digitale vaardigheden als programmeren, sociale vaardigheden als samenwerken en zelfredzaamheid. Ruimte voor Engelstalig onderwijs op alle niveaus. Eindexamens in het Engels.
    Vanaf 2021 moet elk kind voor een brede buurtschool kunnen kiezen met sport, creativiteit, cultuur, techniek en kennis van natuur en duurzaamheid. Er moeten experimenten komen met driejarige brugklassen. Afschaffen van de rekentoets.
    Bekostigingsregels die stapelen tegengaan moeten worden afgeschaft. Een tweede studie mag niet duurder zijn dan de eerste.
    Het sociale leenstelsel moet toegankelijk zijn voor laatbloeiers.
    Ouderen moeten deelcertificaten kunnen halen bij mbo, hbo en wetenschappelijk onderwijs. Plusklassen, honoursprogramma’s voor getalenteerdee leerlingen en studenten.
    Een beperkt aantal herkenbare en brede studierichtingen die doorstroming vanuit het vmbo en de havo mogelijk maken. Werkgevers worden bij de opleiding betrokken. Leerlingen die minder goed zijn in taal en rekenen moeten wel een vakdiploma kunnen halen.
    Het sociale leenstelsel mag de toegankelijkheid van het hoger onderwijs niet verminderen. Als dat zo is, moet worden bijgestuurd. De barrières tussen hbo en universiteit moeten worden geslecht.
    Promovendi moeten als medewerkers worden behandeld en niet als beursstudenten.

    Standpunt D66 over kinderopvang:

    Kinderen vanaf twee jaar krijgen toegang tot kinderopvang als brede basisvoorziening. Die moet ook toegankelijk zijn voor niet-werkende ouders.

  • Standpunt ChristenUnie over onderwijs:

    Terugkeer van de basisbeurs. De extra investeringen in het onderwijs ten gevolge van de eerdere afschaffing blijven toch in stand. De ov-kaart blijft. Terugkeer van maatschappelijke stage. Het leenstelsel zorgt voor een stapeling van schulden.
    Een school is ook een waardengemeenschap met brede en maatschappelijke vorming. Daarvoor is rust nodig. Minder regels, minder nadruk op rendement en meer ruimte voor ontplooiing en brede vorming.
    Er moet worden geïnvesteerd in scholen in krimpregio’s.
    Levensbeschouwelijke richtingen in het onderwijs blijven bestaan.
    Er is een doorgeslagen focus op toetsen, resultaten, meetbare output en cognitieve kennis vanuit de overheid en de inspectie. De eindtoets van de basisschool is hooguit een didactisch hulpmiddel.
    Meer mannen en leerkrachten uit minderheidsheidsgroepen in het basisonderwijs.
    Speciaal onderwijs blijft nodig. Meer bekostiging van vmbo- en mbo-opleidingen die belangrijk zijn voor de arbeidsmarkt. Meer meester-gezelplaatsen.  De opleiding moet in afstemming met werkgevers geschieden. Meer uitwisseling tussen schoolsoorten, zodat een havist ook een praktisch vak kan volgen. De geesteswetenschappen en kleine talen blijven. Minder uitval door een studiekeuzecheck.
    Minder massastudies en massacolleges en een aantrekkelijker financiering voor universitair onderwijs dat is verweven met wetenschap.
    Scholingskansen voor mensen met een vmbo- en mbo-diploma moeten gelijkgetrokken worden met die van hoger opgeleiden. Een scholingsbeurs voor 50-plussers.

    Standpunt ChristenUnie over kinderopvang:

    Geen schoolplicht tot vier jaar. Geen kleutertoets in het basisonderwijs. Scholen worden niet verplicht tot integrale kindcentra.

Klimaat

Klimaat

  • Standpunt VVD over duurzaamheid:

    Klimaatbeleid moet zo veel mogelijk in Europees verband vorm krijgen.

    Standpunt VVD over klimaat:

    Omdat Nederland voor een groot deel onder de zeespiegel ligt, moeten we blijven investeren in onze dijken en keringen. Het Deltaprogramma moet daarbij de komende jaren leidend zijn. Daarom ook verlening van het Deltafonds, met geld voor investeringen in waterveiligheid, na 2030.

    Nieuwe energiebronnen moeten schoner en duurzamer zijn, de uitstoot van CO₂ terugdringen en zo de verandering van het klimaat helpen tegengaan. Het is bovendien noodzakelijk dat ze betrouwbaar zijn. Bestaande afspraken over het aandeel duurzaam opgewekte energie moeten worden nagekomen. De overheid hoort ook niet op voorhand allerlei technieken uit te sluiten: door innovatie en technologische ontwikkeling kunnen bestaande of experimentele technieken, zoals thoriumcentrales, ineens veelbelovend zijn.

    Kernenergie moet als CO₂-neutrale techniek mogelijk blijven, maar natuurlijk alleen als het veilig, betrouwbaar en onder strenge voorwaarden plaatsvindt.

    Standpunt VVD over landbouw:

    Nederland moet het voortouw nemen om te zorgen dat in het Europese landbouw- en voedselbeleid voedselveiligheid en voedselzekerheid centraal staan. Europees landbouwbudget moet niet worden ingezet om klassieke landbouw te subsidiëren, maar innovatieve, hoog productieve en efficiënte landbouw. Er moet een gelijk internationaal speelveld komen voor land-, akker- en tuinbouw, met in ieder geval andere Europese landen.

    Initiatieven vanuit de landbouwsector juichen we toe. De overheid kan een bijdrage leveren door goed te kijken waar wetgeving ondernemers onnodig in de weg zit en waar regels leiden tot een beperking van de concurrentiekracht. Er moet bijvoorbeeld weer een goede balans komen tussen de noodzakelijke kwekersvrijstelling en het octrooirecht. De Nederlandse visser mag bij nieuwe vismethoden niet worden dwarsgezeten door verouderde regels of belangen van andere landen.

    Om landbouwgebieden te laten floreren, moet voorbij de grenzen van een individueel bedrijf worden gekeken. Samenwerking tussen boeren onderling, en met waterschappen en provincie, is noodzakelijk. Specifieke inzet van gewasbeschermingsmiddelen, passend bij de locatie.

  • Standpunt CDA over duurzaamheid:

    Het CDA wil een ontwikkelingsbank oprichten voor technologie, innovatie en duurzaamheid. Deze bank kan geld aantrekken op de kapitaalmarkt waardoor woningen, bedrijven en gebouwen voor het jaar 2035 duurzaam geïsoleerd zijn.

    Standpunt CDA over klimaat:

    Er moet een geloofwaardig nationaal meerjarenplan komen om de doelstellingen over CO2-reductie te behalen. Om het draagvlak te vergroten, moeten omwonenden en gemeenten profiteren van de opbrengst van lokaal duurzaam opgewekte energie. Fiscale regels voor het zelf opwekken van schone energie blijven bestaan, die geven ruimte om volop te participeren in de energietransitie.

    Nu de lasten van de gaswinning zichtbaar worden, moeten we bereid zijn om de Groningers royaler te laten delen in de opbrengsten. Het kabinet en de NAM moeten ervoor zorgen dat de inwoners en bedrijven in Groningen en in andere bevingsgebieden die schade lijden of hebben geleden door de gaswinning, volledig worden gecompenseerd.

    Standpunt CDA over landbouw:

    Duurzame landbouw, veeteelt en visserij wordt gestimuleerd. Innovatie is nodig om op termijn binnen Europa zelfvoorzienend te worden op gebied van basisvoedsel. Landbouw, natuur en voedsel krijgt een eigen ministerie en wordt niet meer ondergebracht bij de staatssecretaris van Economische Zaken.

  • Standpunt D66 over duurzaamheid:

    Duurzame energie, mobiliteit en een circulaire economie vergen op korte termijn investeringen, maar leidt op lange termijn  tot extra economische groei.

    Standpunt D66 over klimaat:

    Na het klimaatakkoord van Parijs moeten Europa en Nederland de ambities verhogen. Gestreefd wordt naar een verlaging van de broeikasgasuitstoot met 25 procent in 2020, 55 procent in 2030 en klimaatpositief in 2050. Om dit te bereiken moeten we in 2030 richting 40 procent van onze energie duurzaam opwekken en 40 procent energie besparen. Er komt één bewindspersoon die verantwoordelijk is voor klimaat en energie, en een nationaal klimaatakkoord, met sluitende lange termijn ambities die wettelijk verankerd worden in een klimaatwet.

    Alle kolencentrales in Nederland moeten zo snel mogelijk, maar uiterlijk in 2025, op verantwoorde wijze gesloten zijn. Kernenergie speelt geen rol in de toekomstige energievoorziening. 

    Standpunt D66 over landbouw:

    Niet-duurzame landbouw wordt versneld aan de kant gezet. CO₂-uitstoot in de landbouw moet verminderd worden. Er moeten maatregelen genomen worden die soorten en diversiteit beschermen in landbouwgebieden en bewoonde omgeving. Boeren die willen overstappen naar biologische bedrijfsvoering moeten daarbij geholpen worden. Innovatie moet gestimuleerd worden. Voedselverspilling moet worden teruggedrongen, door afspraken te maken met boeren en supermarkten. De productie van vleesvervangers moet gestimuleerd worden. Vleesconsumptie moet verminderd worden. Er moet meer aandacht komen voor ecologisch onderwijs, vooral in agrarische opleidingen.
    Het EU-landbouwbeleid moet grondig worden herzien. Subsidies moeten worden afgebouwd, en innovatie en duurzame landbouw moeten worden gestimuleerd.

  • Standpunt ChristenUnie over duurzaamheid:

    De energietransitie is een nationale opgave, waarbij alle overheden verantwoordelijkheid moeten nem
    en. Er komt een Nationaal Plan Energietransitie onder regie van een Energiecommissaris (vergelijkbaar met het
    Deltaprogramma onder regie van de deltacommissaris in het waterdomein).

    Standpunt ChristenUnie over klimaat:

    De gebouwde omgeving wordt energieneutraal. De aansluitplicht voor gas vervalt bij nieuwbouwprojecten
    en oude gasnetten worden niet meer vervangen. Het energielabel wordt beter vormgegeven en gekoppeld aan de OZB en overdrachtsbelasting (in eerste instantie label C, vanaf 2025 label B).

    De energiebelasting wordt meer gebaseerd op CO2-uitstoot, waardoor schone energie en duurzame warmte aantrekkelijker worden. Op termijn wordt de energiebelasting verschoven van de gebruiker naar de bron, waarbij hernieuwbare energie wordt vrijgesteld. Er komt een uitbreiding van windparken op zee, waarbij rekening wordt gehouden met kustgemeenten, ecologie, scheepvaart en visserij. Afbouw kolencentrales. Geen nieuwe kerncentrales, vanwege risico’s voor de veiligheid en vanwege het afvalprobleem. Snelle afbouw van de gaswinning, directe versterking van woningen op kosten van de NAM, onafhankelijke schadebeoordeling en ruimhartige compensatie voor gedupeerden.

    Standpunt ChristenUnie over landbouw:

    Verbod op verkoop van voedselproducten onder de kostprijs en geen kiloknallers: boeren verdienen een eerlijke prijs voor hun producten. Verdergaande eisen op het gebied van dierenwelzijn kunnen alleen vanuit de mark: initiatieven waarbij boeren rechtstreeks een vergoeding krijgen voor investeringen in dierenwelzijn, verdienen navolging. Ruim baan voor de oprichting van nieuwe coöperaties waarin boeren en tuinders zich kunnen verenigen. Er komt één helder wettelijk kader voor de melkveehouderij in plaats van een stapeling van wetgeving. Ieder kind krijgt lessen over ‘waar ons eten vandaan komt. Tegengaan van voedselverspilling.

Veiligheid

Veiligheid

  • Standpunt VVD over veiligheid en politie:

    Meer wijkagenten, meer hooggeschoolde rechercheurs, minder bureaucratie bij de politie. Modernere bevoegdheden voor de veiligheidsdiensten.
    Meer crimineel geld afpakken. Zwaardere straffen voor vuurwapenbezit. Cybercrime strenger bestraffen.
    Vrijwillig verblijf op terroristisch grondgebied wordt strafbaar, met uitzondering van journalisten en hulpverleners. Terroristen raken altijd hun paspoort kwijt, ook als ze alleen een Nederlands paspoort hebben. Uitbreiding van de antiterreureenheden van de politie en de krijgsmacht.

    Standpunt VVD over justitie en rechtsstaat:

    Hogere straf voor moord (40 ipv 30 jaar) en doodslag (30 ipv 15 jaar). Hogere strafeis bij zware zedenzaken, voor bij recidivisten. Als de politie of het OM een vormfout maakt, mogen ze dat herstellen. Gevangenen komen niet meer zomaar vrij na tweederde van hun straf. Dat is te snel. En goed gedrag moet een voorwaarde zijn. Gevangenen moeten daar verplicht werken of een gerichte vakopleiding volgen. Jeugdbendeleden krijgen kans om leven te beteren met opleiding, stage, werk en begeleiding. Meer lokpubers: politieagenten die zich voordoen als minderjarigen om pedoseksuelen op te sporen.
    Softdrugsbeleid slimmer reguleren. Het is vreemd dat de verkoop van cannabis wordt gedoogd, maar de inkoop niet.
    Mediation en andere alternatieven voor de rechter stimuleren. De rechten van slachtoffers blijven belangrijk. De drie hoogste bestuursrechters komen onder één dak: de VVD wil het College van Beroep voor het bedrijfsleven en de Centrale Raad van Beroep samenvoegen met de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State.

    Standpunt VVD over privacy, internet en hacken:

    Strengere straffen voor cybercrime.
    Meer voorlichting over veilig internetgebruik.
    De politie moet kunnen hacken als dat nodig is, en moet nauwer samenwerken met banken en bedrijven.
    De beschikbare kennis bij politie en justitie op het gebied van cybercrime en computergerelateerde misdaad moet worden vergroot.
    Cybercapaciteiten (zowel offensief als defensief) van het leger moeten worden vergroot.
    Politieagenten moeten zich online kunnen voordoen als ‘lokpubers’ om pedoseksuelen op te sporen.
    Opheffen van zogeheten geoblocking binnen de EU: het verschijnsel dat sommige internetbedrijven bepaalde content niet in elk land aanbieden.
    Privacywetgeving vernieuwen zodat die gericht is op het gebruik van de gegevens, niet alleen de opslag van gegevens zoals nu.
    Nederland moet een voorloper blijven als ‘dataneutraal’ land, zodat bedrijven en particulieren onbespied hun eigen keuzes kunnen blijven maken.
    Als iemand een terroristische daad of een andere ernstige misdaad heeft gepleegd ─ of als er zeer sterke aanwijzingen zijn dat hij dat gaat doen ─ verspeelt hij zijn recht op privacy.
    Het moet juridisch en financieel makkelijker worden om buitengebieden te voorzien van snel internet.
    De blauwe enveloppe van de belastingdienst moet behouden blijven voor wie niet mee kan komen met de snelle ontwikkeling van internet.

  • Standpunt CDA over veiligheid en politie:

    Meer geld naar de politie.
    Het ministerie van Veiligheid en Justitie blijft verantwoordelijk voor de politie.
    Zo nodig meer bevoegdheden voor de geheime diensten.

    Standpunt CDA over justitie en rechtsstaat:

    Meer geld naar OM en rechtspraak.
    Geen rechtbanken sluiten.
    Hogere straffen voor criminelen die opnieuw in de fout gaan.
    Dubbele straf als iemand opnieuw hetzelfde delict pleegt.
    Strengere regels voor voorarrest.
    Voorlopige vrijlating pas na 90 procent in plaats van tweederde gevangenisstraf.
    Meer resocialisatie tijdens de celstraf.
    Hardere drugsaanpak. Uiteindelijk alle coffeeshops sluiten.
    Wraakporno wordt strafbaar.
    Het bezoeken van minderjarige prostituees en slachtoffers van mensenhandel wordt strafbaar.
    Een pooierverbod.
    Leeftijdsgrens voor prostitutie van 18 naar 21 jaar.
    Kosten van vandalisme worden verhaald op de ouders.
    Stadionverboden opleggen wordt makkelijker.
    Anonieme aangifte wordt vaker mogelijk.
    Het verheerlijken van geweld wordt strafbaar.
    Financiering van moskeeën en islamitische organisaties door buitenlandse overheden wordt verboden.
    Preventieve hechtenis voor alle terugkerende jihadstrijders.

    Standpunt CDA over privacy, internet en hacken:

    Sterkere bescherming van data van burgers, vooral tegenover buitenlandse bedrijven. Nieuwe wetten om burgers te beschermen tegen misbruik van die gegevens. Verspreiden ‘wraakporno’ wordt strafbaar gesteld.

  • Standpunt D66 over veiligheid en politie:

    Politie is nog te wit.
    Politie mag niet etnisch profileren.
    Politie moet meer openbare informatie kunnen gebruiken, zoals sociale media en open data.
    Politie moet meer internationaal samenwerken.
    Burgemeesters krijgen meer te zeggen over de politie.
    Extra capaciteit voor cyberveiligheid bij politie en justitie.

    Standpunt D66 over justitie en rechtsstaat:

    Levenslang gevangenen kunnen vrijkomen na 25 jaar. De rechter bepaalt dat.
    Elektronische detentie (enkelband) wordt mogelijk.
    Wie niet veroordeeld is, moet een Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) kunnen krijgen; een politieverdenking is niet genoeg voor weigering.
    Meer geld naar opsporing en opleiden van gespecialiseerde rechercheurs.
    Aangiftebereidheid van slachtoffers verhogen.
    Seksbranche blijft gereguleerd; niet verbieden.
    Minimumleeftijd voor sekswerkers blijft 18 jaar; wordt niet 21.
    Salafistische organisaties niet zomaar verbieden. De grens ligt bij haatzaaien en geweld gebruiken.
    Religieuze instellingen moeten hun geldschieters bekendmaken.
    De politie gaat weer naar het ministerie van Binnenlandse Zaken.
    De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) gaat weer naar Binnenlandse Zaken.
    De kosten om naar de rechter te gaan, moeten omlaag.
    Mediation bevorderen.
    Zoveel mogelijk rechterlijke uitspraken. Is beter dan schikkingen en OM-afdoeningen.
    Geen minimumstraffen die rechters moeten opleggen.

    Standpunt D66 over privacy, internet en hacken:

    Europese internettoegang voor hetzelfde tarief als in het thuisland binnen de EU.
    Voorkomen dat inlichtingendiensten van binnen en buiten Europa zomaar elkaar, elkaars burgers en bedrijven digitaal bespioneren.
    De verplichting afschaffen om bel- en telecomgegevens van iedereen te bewaren.
    Voor andere verregaande maatregelen zoals de opslag van alle gegevens van Europese vliegtuigpassagiers of de inzet van onbemande vliegtuigen (drones) voor informatieverzameling moet eerst de noodzaak worden aangetoond.
    Mensen moeten veel meer zelf de mogelijkheid krijgen om te beslissen of hun digitale identiteit en gedrag in de digitale wereld mag worden gevolgd of voor commerciële doeleinden gebruikt.
    Er moet één strenge Europese norm (en handhaving) voor privacy komen.
    Er moet meer Europese samenwerking zijn op digitale defensie (zoals een Europese oefening op het gebied van cyberoorlogsvoering).
    Er moet een Europees meldpunt komen voor (digitale) identiteitsfraude dat helpt de fraude in alle lidstaten te bestrijden.
    Er is Europees gemeenschappelijk beleid nodig tegen kwaadwillende hackers, maar ook steun en vrijwaring van personen die veiligheidslekken melden, zogeheten ethische hackers.

  • Standpunt ChristenUnie over veiligheid en politie:

    Meer geld naar politie, justitie en rechtspraak en betere oplossingspercentages.
    Meer wijkagenten. Hen minder belasten met bureaucratie.
    De politie gaat weer naar het ministerie van Binnenlandse Zaken.
    Politie moet diverser worden.
    Politie mag niet etnisch profileren.
    Budget voor veiligheidsdiensten voor 3 tot 5 jaar vastleggen; moet stabiel zijn.

    Standpunt ChristenUnie over justitie en rechtsstaat:

    Genoeg geestelijke verzorging in gevangenissen.
    Gevangenen komen niet meer zomaar na tweederde van hun straf vrij.
    Meer bijscholing in de gevangenis
    Minder wapenvergunningen afgeven
    Softdrugs niet meer gedogen, maar bestrijden.
    Meer verslavingszorg
    Prostitutie weer verbieden. De pooier en klant worden gestraft, de prostituee niet.
    Registratieplicht voor prostituees.
    Betere uitstapprogramma’s voor prostituees.
    Zwaardere straffen bij gendergerelateerd geweld en eerwraak.
    Wraakporno wordt strafbaar.
    Het uitwisselen door jongeren van seksueel getinte foto’s is in principe kinderporno.
    Straatintimidatie (zoals beledigende seksistische opmerkingen) wordt strafbaar.

    Standpunt ChristenUnie over privacy, internet en hacken:

    Over dit onderwerp heeft deze partij geen standpunt geformuleerd in het verkiezingsprogramma.

Buitenland

Buitenland

  • Standpunt VVD over ontwikkelingssamenwerking:

    2,7 miljard euro bezuinigen. Concentratie op noodhulp.

    Standpunt VVD over defensie:

    De VVD wil “fors meer investeren” in defensie, namelijk 1 miljard euro in de komende kabinetsperiode. Het volledig op orde brengen van de basis- en inzetgereedheid van de gehele krijgsmacht staat voorop. De uitgaven moeten toegroeien naar het Europese NAVO-gemiddelde en daarna naar de afgesproken 2 procent van het bbp. Doorgaan met buitenlandse missies, die eerder een militair dan een humanitair karakter moeten hebben.

    Standpunt VVD over sancties Rusland:

    Over dit onderwerp heeft deze partij geen standpunt geformuleerd in het verkiezingsprogramma.

    Standpunt VVD over handelsverdragen:

    Voorstander van goede handelsverdragen, zoals die met de VS, Canada, Japan en China. Geen concessies aan onze normen en standaarden voor bijvoorbeeld milieu en voedselveiligheid. Internationaal handelstribunaal oprichten in Nederland, dat conflicten rond handel afhandelt.

  • Standpunt CDA over ontwikkelingssamenwerking:

    Te veel op internationale samenwerking bezuinigd., uitgaven met 0,2 miljard omhoog.Er moet een nieuwe aanpak komen.

    Standpunt CDA over defensie:

    Ruimere bevoegdheden voor politie en justitie om te hacken, observaties uit te voeren en communicatie af te tappen.  Een “maatschappelijke dienstplicht” voor alle jongeren. Dat kan bij Defensie, maar ook bijvoorbeeld in de zorg. Structurele verhoging van het budget voor Defensie (naar de NAVO-afspraken over de minimale uitgaven voor Defensie (2 procent van het bbp)): de wereld is “onveiliger” geworden. Als tussenstap de komende kabinetsperiode in ieder geval naar het Europees NAVO gemiddelde (1,43 procent van het bbp). Dat betekent voor de komende periode: 2,1 miljard euro extra, blijkt uit de CPB-cijfers.

    Standpunt CDA over sancties Rusland:

    Over dit onderwerp heeft deze partij geen standpunt geformuleerd in het verkiezingsprogramma.

    Standpunt CDA over handelsverdragen:

    Voor het versterken van internationale handel. Bij het afsluiten van handelsovereenkomsten en andere internationale afspraken niet alleen oog hebben voor de economische voordelen van deze akkoorden (groei, banen), maar ook voor duurzaamheid: er moet ook beleid zijn dat mogelijke verliezers nieuwe kansen geeft.

  • Standpunt D66 over ontwikkelingssamenwerking:

    Uitgaven voor hulp met 0,8 miljard omhoog.

    Standpunt D66 over defensie:

    Op de lange termijn een Europees leger. In de komende kabinetsperiode moet daarom gezocht worden naar intensieve samenwerking met NAVO-bondgenoten. Samen materieel kopen en onderhouden, mensen trainen en taakspecialisatie tussen landen. Een grotere rol voor cyber warfare. Investering van 500 miljoen euro, de komende vier jaar.

    Standpunt D66 over sancties Rusland:

    Zolang Rusland niet voldoet aan de afspraken van het Minsk-akkoord blijven de sancties gehandhaafd.

    Standpunt D66 over handelsverdragen:

    Stimuleren van eerlijke handel, onder andere door handelsverdragen te sluiten waarmee Nederlandse hoge eisen tot wereldwijde standaarden worden.

  • Standpunt ChristenUnie over ontwikkelingssamenwerking:

    Uitgaven moeten geleidelijk terug naar 0,7 procent van het bruto nationaal product. Nu 1 miljard erbij. Maximaal 250 miljoen uit budget mag gebruikt worden voor opvang asielzoekers.

    Standpunt ChristenUnie over defensie:

    Structureel 2 miljard euro per jaar extra deze kabinetsperiode voor defensie, richting de NAVO-norm. Investeren in cyberkennis.

    Standpunt ChristenUnie over sancties Rusland:

    Standpunt ChristenUnie over handelsverdragen:

    Rechtvaardige handelsakkoorden, die de regionale en lokale markten niet verstoren.

Cultuur

Cultuur

  • Standpunt VVD over cultuur:

    Cultuursubsidies blijven op hetzelfde niveau, maar er moet meer mee tot stand komen. Als een culturele instelling meer inkomsten weet te vergaren door bijvoorbeeld meer bezoekers te trekken, kan de subsidie verlaagd worden.  Dat cultuurgeld kan dan naar andere instellingen. Investeringen in kunst en cultuur vanuit de samenleving moeten aantrekkelijk worden gemaakt, de Geefwet moet daarom worden voortgezet.

    Standpunt VVD over cultuureducatie:

    Meer samenwerking tussen culturele instellingen en het onderwijs. De onderwijsinstellingen moeten in de financiering leidend zijn.

    Standpunt VVD over hervorming cultuursubsidiestelsel:

    Landelijke cultuurgelden moeten beter verdeeld worden over het hele land.

  • Standpunt CDA over cultuur:

    Zowel aandacht voor topinstellingen als Concertgebouworkest of Rijksmuseum als voor het rijke verenigingsleven, dat bijdraagt aan saamhorigheid en identiteit van Nederland.

    Standpunt CDA over cultuureducatie:

    Over dit onderwerp heeft deze partij geen standpunt geformuleerd in het verkiezingsprogramma.

    Standpunt CDA over hervorming cultuursubsidiestelsel:

    Meer regionale spreiding van rijkssubsidies om door het land een volwaardig cultuuraanbod te krijgen.

  • Standpunt D66 over cultuur:

    Gerichte investeringen om de schade toegebracht door de bezuinigingen van Rutte I te herstellen. Geen bedrag genoemd. Extra geld moet onder andere gebruikt worden voor verhoging budget cultuureducatie, talentontwikkeling, kwetsbare vernieuwende cultuuruitingen, het Aankoopfonds Collectie Nederland.

    Standpunt D66 over cultuureducatie:

    Cultuuronderwijs moet een vast onderdeel zijn van de lesprogramma’s in het lager en middelbaar onderwijs en volledig geïntegreerd worden in de volle breedte van het onderwijs.

    Standpunt D66 over hervorming cultuursubsidiestelsel:

    Financiering van rijk, provincies en gemeenten moet gebundeld worden, regio’s moeten voorstellen doen voor een samenhangend cultureel aanbod in hun regio.

  • Standpunt ChristenUnie over cultuur:

    Mensen zijn creatieve wezens. Kunst en cultuur horen bij ons menszijn en zijn waardevol voor een open en bloeiende samenleving. De overheid kan een rol vervullen als subsidieverstrekker, opdrachtgever en hoeder van ons culturele klimaat en erfgoed.

    Standpunt ChristenUnie over cultuureducatie:

    Alle kinderen krijgen cultuureducatie. Scholen bepalen zelf op welke wijze zij hier invulling aan geven. Extra middelen voor armoedebeleid om kinderen uit gezinnen met een lagere sociaaleconomische status ook met cultuur in aanraking te brengen.

    Standpunt ChristenUnie over hervorming cultuursubsidiestelsel:

Euthanasie

Euthanasie

  • Standpunt VVD over euthanasie:

    Uitbreiding van stervenshulp, ook voor mensen met een voltooid leven zonder medische oorzaak.

  • Standpunt CDA over euthanasie:

    Verruiming van mogelijkheden palliatieve zorg en hospices. Geen verruiming van euthanasiewet of een wetsvoorstel dat het recht op levensbeëindiging regelt.

  • Standpunt D66 over euthanasie:

    Mensen die tot de conclusie komen dat hun leven voltooid is, moeten zelf kunnen bepalen hoe en wanneer ze willen sterven. Laatstewilpil onder strikte voorwaarden mogelijk maken. Idem actieve levensbeëindiging van pasgeborenen en kinderen die ernstig, ondraaglijk en uitzichtloos lijden. Verwijsrecht voor patiënt als arts euthanasie weigert.

  • Standpunt ChristenUnie over euthanasie:

    Euthanasie kan nooit als normaal medisch handelen worden beschouwd. Investering in de verbetering van palliatieve zorg. Euthanasiezaken waarover in de toetsingscommissies
    discussie bestaat, worden altijd aan het Openbaar Ministerie voorgelegd.

Door Marike Stellinga en Titia Ketelaar met medewerking van Maarten Huygen, Wouter van Noort, Mark Kranenburg, Enzo van Steenbergen, Geertje Tuenter, Kees Versteegh, Christiaan Pelgrim, Pim van den Dool, Daan van Lent, Floor Rusman, Jos Verlaan, Arlen Poort, Herman Staal.
Animaties: Emmelien Stavast.
Vorm en techniek: Koen Smeets.