Verstrikt in een web van regels is het risico op schulden groot

Schuldenonderzoek

Steeds meer Nederlanders lopen risico op schulden door alle regels rondom toeslagen. Zelfredzaamheid van burgers wordt overschat.

Foto iStock, bewerking NRC

De vele regels voor belastingtoeslagen zijn zo ingewikkeld geworden dat steeds minder mensen ze begrijpen. Het gevolg is dat een groeiende groep Nederlanders het risico loopt om in de schulden te geraken. Die conclusie trok de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS), een onafhankelijk adviesorgaan van de regering, maandag na onderzoek.

Vooral het gemak waarmee een relatief kleine schuld in korte tijd kan uitgroeien tot problematische schulden baart de raad zorgen. Volgens voorzitter Pauline Meurs komt dat doordat „maatschappelijke organisaties en bedrijven het te ingewikkeld hebben gemaakt”. Mensen raken daardoor „verstrikt in een web van regelingen”, schrijft ze in een toelichting.

De conclusies van de raad komen exact een jaar na vergelijkbare onderzoeken van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en de Nationale Ombudsman. Ook die stelden vast dat de regels te ingewikkeld zijn en de overheid de zelfredzaamheid van burgers overschat.

1 Wat zijn de oorzaken van het probleem?

Mensen die door de overheid worden ondersteund in hun inkomen hebben gemiddeld te maken met dertien verschillende regelingen, zo stelt de RVS. En al die toeslagen kennen andere regels. „Met zo veel complexe regelingen is het een hele opgave om het overzicht te houden en alle voorwaarden scherp op het netvlies te hebben”, stelt het adviesorgaan.

Vooral wanneer het inkomen verandert, na ontslag of na een scheiding bijvoorbeeld, kan dat leiden tot problemen. Mensen hebben dan recht op hogere toeslagen, maar moeten bij de aanvraag daarvan zelf inschatten hoe hoog ze denken dat hun inkomen in de toekomst gaat worden. Voor veel mensen blijkt dat moeilijk, waarna ze soms te hoge toeslagen ontvangen.

Doordat toeslagen als voorschot worden verstrekt, volgt de rekening pas later, nadat iemand belastingaangifte heeft gedaan. Soms kan het meer dan een jaar duren dat mensen van de fiscus te horen krijgen dat ze te veel toeslag hebben gekregen. Vaak is het geld dan al uitgegeven en hebben ze te weinig financiële speelruimte om de rekening op te vangen.

Zeker bij de kinderopvangtoeslag kan de schade snel oplopen, zegt Petra Blom, die voor Humanitas in Amsterdam-Zuidoost de afdeling coördineert waar mensen terecht kunnen met vragen over hun administratie. „Vorig jaar hielp ik een mevrouw bij wie het om duizenden euro’s ging. Zij had uiteindelijk het geluk dat ze een prijs won in de Postcodeloterij, anders had ze het nooit kunnen terugbetalen.”

2 Wat zijn oplossingen voor het probleem?

Het moet, kort gezegd, simpeler. De raad stelt daarom voor om het toeslagensysteem af te schaffen. En zolang dat niet is gebeurd – het onderzoeken en optuigen van een goed alternatief kost veel tijd, erkent de RVS – moeten de betrokken diensten zoals het UWV, de Sociale Verzekeringsbank, de Belastingdienst en gemeenten intensief informatie gaan uitwisselen. Zo zien de organisaties zélf wanneer toeslagen moeten worden aangepast. Dat voorkomt dat mensen maandenlang te veel of te weinig krijgen. Ook oppert de RVS om toeslagen direct over te maken naar de instantie waar het geld uiteindelijk voor is bedoeld. Dus keer huurtoeslag direct uit aan de woningcorporatie, bijvoorbeeld, en zorgtoeslag aan de zorgverzekeraar.

3 Kan de schuldhulpverlening beter?

De RVS vindt vooral dat schuldhulp laagdrempeliger moet. Of beter: meer toegespitst op mensen die nog niet in de problemen zijn, maar wel in een risicovolle situatie zijn beland, bijvoorbeeld door een scheiding of overlijden van een gezinslid. Voor hen zouden gemeenten een soort „eerstehulppost financiën” moeten inrichten, zoals de gemeente Amersfoort vier jaar geleden heeft gedaan. „Bij ons komen mensen die zichzelf nog niet beschouwen als probleemgevallen, maar zich wel afvragen wat ingrijpende levensgebeurtenissen betekenen voor hun financiën en willen weten wat ze moeten doen”, zegt Dick van Maanen van het Amersfoortse geldloket. In de eerste vijf maanden van dit jaar heeft het loket van Van Maanen driehonderd mensen geholpen met advies, een doorverwijzing en „in een enkel geval ook emotionele steun”.

4 Wat is de rol van incassobureaus?

Concurrentie tussen incassobureaus heeft de tarieven gedrukt, zo stelt de RVS vast. Zij proberen die lagere vergoedingen vervolgens te compenseren door mensen met schulden hogere kosten in rekening te brengen. Soms gaat dat om enorme verhogingen, merkt ook Petra Blom van Humanitas. Onlangs nog hielp Blom een vrouw die een rekening van 10 euro had openstaan bij de tandarts. „Toen ik kwam helpen was dat al 50 euro en werd gedreigd met verhoging naar 100 euro.” Om zulke situaties tegen te gaan pleit de raad voor het opzetten van één landelijke incasso-organisatie, zoals Zweden die heeft. Bijkomend voordeel van zo’n landelijk bureau is dat veel sneller zichtbaar wordt hoe groot iemands schulden zijn.