Een streep door het referendum

Erfpachtstelsel Amsterdam

Op het Amsterdamse stadhuis neemt de spanning over het erfpachtdossier met de dag toe. Is de gemeente nog betrouwbaar?

Vrijstaande huizen in de Minervalaan in Amsterdam. Huiseigenaren hoeven straks nog maar één keer erfpacht te betalen, is het plan. Foto Simon Trel

Onbehoorlijk bestuur. Dat verwijt CDA-raadslid Diederik Boomsma de gemeente Amsterdam. Vorige week oordeelde de referendumcommissie dat er geen referendum mogelijk is over de geplande overstapregeling van huidige erfpachters naar het eeuwigdurende erfpachtstelsel. En dat terwijl burgemeester Eberhard van der Laan (PvdA) en wethouder Eric van der Burg (Grondzaken, VVD) daar de afgelopen jaren meermaals op zinspeelden.

Het is hét politieke item van de Amsterdamse gemeenteraad: erfpacht. Zo’n 110.000 mensen pachten de grond onder hun huizen van de gemeente. Zij betalen daarvoor een bedrag, dat om de zoveel jaar opnieuw wordt vastgesteld. Dat bedrag steeg soms enorm; veel banken weigerden huizen op erfpachtgrond te financieren. Daar wil de gemeente met het eeuwigdurende erfpachtstelsel vanaf. Erfpachters moeten nog één keer langs de kassa, waarna de gemeente niet meer langskomt. Maar de hoogte en de berekening van het bedrag zorgt voor een harde politieke strijd.

Het erfpachtreferendum is een van de wapens in de strijd van veel erfpachters, die vinden dat ze teveel moeten betalen. Stichting Erfpachtersbelang Amsterdam (SEBA) verzamelde in 2013 36.000 handtekeningen om een eerder erfpachtvoorstel referendabel te maken. Toenmalig wethouder Maarten van Poelgeest (GroenLinks) trok vervolgens zijn voorstel in, maar de gemeente besloot dat de handtekeningen geldig bleven, mocht er later nog een gelijksoortig voorstel gedaan worden.

Nu, vier jaar later, diende SEBA de handtekeningen opnieuw in. Ditmaal worden de plannen doorkruist door de referendumcommissie, die oordeelde dat het erfpachtvoorstel een collegebesluit en geen raadsbesluit is. Dat maakt het besluit niet referendabel. En de 36.000 handtekeningen waardeloos.

‘Olifantenpaadje’

Wethouder Van der Burg toonde zich verrast over het oordeel van de referendumcommissie, maar houdt zich er wel aan. Het college wil niet gaan voor het kleine ‘olifantenpaadje’ waar de commissie op wees. Het college kan namelijk een uitzondering maken op de regel en buiten de gemeenteraad om een referendum uitschrijven. Reinier van Dantzig, leider van coalitiepartij D66, vindt dat geen goed idee.

„We vinden dat de bevolking op hele grote issues bindend aan de noodrem moet kunnen trekken, maar moeten niet willekeurig referenda uitschrijven.”

De SEBA voelt zich voorgelogen, de oppositie is verbijsterd en vindt dat ze verkeerd geïnformeerd is. Het referendum was voor de oppositie een noodrem, waarna ze zelf na de verkiezingen hun eigen plannen konden doorvoeren. Die optie is nu weggevallen. Daarmee is in de eindfase van de besluitvorming de discussie verschoven van de technische rekensom naar de vraag of er fatsoenlijke besluitvorming plaatsvindt. De manier waarop het nu gaat „doet schade aan de democratie”, vindt PvdA-fractievoorzitter Marjolein Moorman.

Het zijn grote woorden over een historisch besluit. Sinds de invoering van het erfpachtstelsel in 1896 is er nooit zo’n ingrijpende wijziging geweest als nu. Jarenlang was er een politieke impasse tussen de voorstanders en de tegenstanders van erfpacht, waardoor er voor geen enkele wijziging een meerderheid was. De huidige coalitiepartijen SP, D66 en VVD vonden echter een compromis, dat lijkt op afkoop (een wens van VVD en D66), maar het juridisch niet is (een wens van de SP).

Lees hier de column van Coen Teulings: Het Amsterdamse erfpachtdrama

„Belachelijk”, beschrijft Moorman de huidige situatie. „Niemand is echt 100 procent voor dit voorstel, en toch gaat het er komen.” Zij wijst daarbij naar wethouder Van der Burg die zijn voorstel verdedigt, maar ook blijft zeggen dat het voorstel een compromis is en dat de VVD bij de gemeenteraadsverkiezingen weer zal pleiten voor het afschaffen van erfpacht.

Verkiezingsbeloftes

Daarmee is ook na de raadsvergaderingen deze week het erfpachtdossier nog niet gesloten. Veel van huis uit VVD-stemmers uit Amsterdam-Zuid vinden dat de partij zich niet aan de verkiezingsbeloftes heeft gehouden. D66 zal als referendumpartij moeten uitleggen waarom er geen referendum komt. De plannen voor een speciaal op te richten erfpachtpartij worden steeds serieuzer, en de kans dat die zetels afsnoept van de coalitiepartijen daarmee ook.

Intussen komt voor de Amsterdamse erfpachter een grote verandering heel dichtbij. Hoewel de oppositie er alles aan doet om een referendum alsnog mogelijk te maken en de besluitvorming uit te stellen, kan de coalitiemeerderheid deze week ‘gewoon’ de plannen door de raadsvergadering loodsen. En dan, erkennen ook Boomsma (CDA) en Moorman (PvdA), is er niets meer aan te doen. Aldus lijkt de coalitie te lukken wat vele coalities niet lukte: het erfpachtstelsel stevig hervormen. Op een, volgens D66-voorman Van Dantzig, „transparante en betaalbare manier”.