Formatieblog

VVD, CDA, D66 en ChristenUnie onderhandelen in Stadhouderskamer

Automatische verversing

Onderhandelaars gaan maandag verder

Nadat VVD, CDA, D66 en ChristenUnie tijdens de middagsessie in de Stadhouderskamer "enkele heikele" punten hebben besproken, aldus Gert-Jan Segers van de ChristenUnie gaan ze maandag verder.

De middagsessie duurde van 14.00 uur tot 18.00 uur. Segers liet na afloop aan persbureau ANP weten "een hele goede discussie gehad te hebben". Volgens hem is er gesproken over "stevige materie". De moeilijke punten worden volgens hem al meteen in de eerste fase aangepakt.

Maandag vergaderen informateur Zalm en de onderhandelaars van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie verder. Ook dan wordt er vergaderd in twee sessies: van 10.00 tot 12.30 uur en van 14.00 tot 18.00 uur.

Spanningen? Nee hoor, sfeer in demissionair kabinet is 'blijmoedig'

Het was geen beste week voor de demissionaire coalitie van VVD en PvdA. PvdA-vicepremier Lodewijk Asscher, die zich steeds meer politiek profileert nu hij ook PvdA-fractievoorzitter in de Tweede Kamer is, zei dinsdag dat de PvdA geen handtekening kan zetten onder een begroting waarin de lerarensalarissen niet omhoog gaan. Asscher probeerde zo druk op de onderhandelende partijen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie te zetten. Als zij niet snel formeren, moeten VVD en PvdA nog samen de begroting maken in augustus. Mocht de VVD niet instemmen met extra geld voor leraren, dan kan Asscher niets anders doen dan de PvdA-ministers terugtrekken, al wilde hij daar "niet over speculeren".

De VVD hielp op zijn beurt donderdag mee aan het in de ijskast zetten van het wetsvoorstel van Asscher om het vaderschapsverlof uit te breiden van twee naar vijf dagen. Vorige week leek de Kamer het voorstel toch nog voor het zomerreces te willen behandelen, maar VVD, CDA, D66 en ChristenUnie vonden het deze week weer een zaak voor aan de onderhandelingstafel. "Erg jammer", vond Asscher, die invoering per 2019 in gevaar ziet komen.

Foto ANP / Remko de Waal

Ondanks dit alles was de sfeer bij de ministerraad vrijdag "als vanouds", zei Asscher na afloop. De ministerraad duurde opvallend lang vrijdag: in deze demissionaire periode zijn de bewindslieden vaak na een uur of twee alweer klaar, maar vrijdag zaten ze zo'n vier uur samen. Dat had niks te maken met het bespreken van de beschreven voorvallen, zei Asscher, maar er moest gewoon een hoop werk verzet worden. Asscher zei dat zaken als het verhogen van de lerarensalarissen pas in augustus in de ministerraad worden besproken als de begroting voor volgend jaar aan de orde komt. Hij erkent dat er "politieke verschillen" zijn tussen VVD en PvdA, "maar die zijn er altijd geweest". "We hebben een ongelofelijk goede samenwerking", aldus Asscher, die benadrukte dat er "heel veel waardering en respect is wederzijds".

Minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem (PvdA) had een "blijmoedige" sfeer geproefd in de Trêveszaal. De bewindslieden hadden "gezamenlijk een vorkje geprikt" en bovendien was minister Schultz (Infrastructuur, VVD) jarig. Dijsselbloem, die de leiding neemt mocht dit demissionaire kabinet nog een begroting moeten maken, zei dat VVD en PvdA samen hadden vastgesteld dat "alle wensen die er leven bij de verschillende collega's naar augustus gaan". Kortom, die meningsverschillen komen later wel aan de orde.

Onderhandelaars praten met SER-voorzitter Hamer

Mariëtte Hamer, de voorzitter van de Sociaal-Economische Raad (SER), is vrijdagochtend te gast bij de onderhandelaars van VVD, CDA, D66 en de ChristenUnie. Zij is (voorlopig) de laatste gast die de onderhandelaars ter voorbereiding van de echte onderhandelingen ontvangen. Donderdag spraken de partijen met financiële experts als DNB-president Knot en ook met SCP-directeur Kim Putters.

Het gesprek met Hamer staat geagendeerd van 10.00 uur tot 12.00 uur, waarna de partijen 's middags voor het eerst echt met z'n vieren praten. De middagsessie in de Stadhouderskamer duurt officieel van 14.00 tot omstreeks 18.00 uur.

VVD-leider Rutte is vrijdagochtend niet bij het gesprek met Hamer aanwezig. Hij ontvangt op dat moment even verderop op zijn ministerie van Algemene Zaken de nieuwe premier van Curaçao, Eugene Rhuggenaath.

Onderhandelaars gaan vrijdag verder

Nadat VVD, CDA, D66 en ChristenUnie zich donderdagochtend lieten bijpraten over de financiële en sociaal-culturele toestand van het land, beginnen zij vrijdagochtend aan de echte inhoudelijke onderhandelingen. Die worden donderdagmiddag in de fracties voorbereid. Daarom staan er voor deze donderdag geen gesprekken in de Stadhouderskamer meer op de agenda.

Vrijdag onderhandelen de vier partijen 's ochtends en 's middags onder leiding van informateur Gerrit Zalm.

Kamer debatteert niet over vaderschapsverlof, opnieuw 'controversieel'

De Tweede Kamer debatteert donderdagavond niet over het het wetsvoorstel van demissionair PvdA-minister Asscher om het vaderschapsverlof te verlengen van twee tot vijf dagen. De Kamer besloot donderdagmiddag op verzoek van het CDA het voorstel van de Kameragenda af te halen. De partij wil het vaderschapsverlof volgende week opnieuw 'controversieel' laten verklaren. Terwijl het er vorige week nog op leek dat de wet toch behandeld kon worden.

Foto ANP / Jerry Lampen

Het vaderschapsverlof is al de hele kabinetsformatie een dingetje. Asschers voorstel werd in het begin van de formatie controversieel verklaard op verzoek van coalitiepartner VVD, tot grote irritatie van Asscher, voor wie het een belangrijk succes had moeten worden. De VVD, daarin gesteund door onderhandelingspartners CDA, D66 en GroenLinks, vond het vaderschapsverlof echter een onderwerp voor aan de onderhandelingstafel.

Na het definitief mislukken van de besprekingen met GroenLinks, en omdat de tijd voor invoering van de uitbreiding per 1 januari 2019 begon te dringen, vroeg de PvdA vorige week of het vaderschapsverlof toch weer op de Kameragenda mocht komen. De partij kreeg daarvoor voldoende steun (ook van de ChristenUnie), waardoor het debat over het wetsvoorstel voor deze donderdagavond werd geagendeerd. Maar nu deze week de onderhandelingen tussen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie zijn begonnen, willen deze partijen dat het onderwerp opnieuw 'controversieel' wordt. Het verzoek daartoe van CDA-onderhandelaar Pieter Heerma kreeg in een hoofdelijke stemming in de Kamer voldoende steun: 74 stemmen voor, 57 tegen. PvdA-Kamerlid Gijs van Dijk reageerde in de Kamer verbolgen op de stap. "Als dit de uitgestoken hand is van 'rechts met den bijbel' belooft dat weinig goeds".

Twitter avatar dijkvangijs Gijs van Dijk Bizar en ouderwets. VVD, CDA, D66 & CU reageren zich af ten koste van 10 duizenden ouders die kunnen fluiten naar extra tijd met hun kind

Hoewel het gebruikelijk is dat formerende partijen elkaar steunen bij het blokkeren van debatten over gevoelige onderwerpen, speelt op de achtergrond onderlinge irritatie in de demissionaire coalitie van VVD en PvdA. Dat de VVD het vaderschapsverlof graag weer van de agenda hielp halen, heeft waarschijnlijk te maken met de opstelling van de PvdA richting de onderhandelingen in het demissionaire kabinet over de begroting. De PvdA dreigde deze week geen steun te geven aan een nieuwe begroting als de lerarensalarissen niet omgaan. De VVD vindt dit een onderwerp voor de formatietafel.

Twitter avatar LodewijkA Lodewijk Asscher Erg jammer voor gezinnen dat uitbreiding #vaderschapsverlof wordt tegengehouden. Vanavond ben ik bij mn kinderen #nadeelvoordeel

Knot heeft dezelfde boodschap: geef niet te veel uit

Het was de tweede keer deze formatie dat Klaas Knot, de president van de Nederlandsche Bank, mocht aanschuiven bij de onderhandelaars. Eind maart zat hij voor het eerst aan tafel in de Stadhouderskamer toen VVD, CDA, D66 en GroenLinks met de onderhandelingen begonnen. Nu was hij opnieuw uitgenodigd om VVD, CDA, D66 en de ChristenUnie voor te lichten over de financiële situatie van Nederland aan het begin van een nieuwe ronde onderhandelingen.

Foto ANP / Bart Maat

De boodschap van Knot was destijds precies dezelfde als deze donderdag: een nieuw kabinet moet ondanks de huidige economische voorspoed de verleiding weerstaan om al te veel extra geld uit te geven. "Overschat niet de budgettaire ruimte die er is en houd rekening met het hollen-en-stilstaan karakter van de Nederlandse economie. Probeer daar niet een extra bijdrage aan te leveren door in deze tijden niet nog meer olie op het vuur te gooien", zei Knot na zijn bezoek aan de onderhandelaars donderdag volgens Nu.nl.

Knot doelt met zijn uitspraken over "hollen en stilstaan" op het in zijn ogen te ‘procyclische' karakter van de staatsbegroting. De overheid moet altijd flink bezuinigen in tijden van recessie en versterkt daardoor die recessie verder. Andersom krijgt de hoogconjunctuur vaak een extra zet uit Den Haag, omdat de overheid dan meer uitgeeft.

Onderhandelaars ontvangen experts

Klaas Knot (DNB). Foto ANP / Bart Maat

Na een eerste gezamenlijk gesprek waarin woensdag zaken als de agenda en werkwijze werden vastgesteld, gaan de onderhandelingen tussen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie deze donderdag dan echt van start. Op donderdagochtend laten de onderhandelaars zich nog bijpraten door experts over de huidige financieel-economische en sociaal-culturele stand van het land: om 10.00 uur schuiven president van de Nederlandsche Bank Klaas Knot, CPB-directeur Laura van Geest en Manon Leijten van de studiegroep Begrotingsruimte van het ministerie van Financiën aan bij de informateur en de partijen. Om 11.30 uur komt dan Kim Putters, de directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Hij zal met de partijen de kloven in de samenleving bespreken, bijvoorbeeld die tussen burger en politiek en die tussen de verschillende bevolkingsgroepen.

Of de partijen ook 's middags gaan onderhandelen is nog niet bekend. VVD-leider Mark Rutte is donderdag niet bij de onderhandelingen. Hij is in Berlijn om samen met andere Europese leiders de G20-top in Hamburg van 7 en 8 juli voor te bereiden. Informateur Zalm zei woensdagavond dat de onderhandelingen in dit soort gevallen zonder Rutte zullen doorgaan en dat zijn secondant Halbe Zijlstra dan namens de VVD de honneurs waarneemt.

Twitter avatar MinPres Minister-president Onderweg naar Berlijn. Volgende week #G20-top in Hamburg, vandaag voorbereidende gesprekken met EU- regeringsleiders die hieraan deelnemen.

Zalm zei woensdag verder dat de partijen iedere werkdag 's ochtends en 's middags zullen onderhandelen. Eind juli nemen de onderhandelaars wel twee weken vrijaf.

Zalm: snelle kabinetsformatie is niet het doel

Informateur Gerrit Zalm tijdens een persconferentie in de Oude Zaal van de Tweede kamer.

Informateur Gerrit Zalm tijdens een persconferentie in de Oude Zaal van de Tweede kamer. Foto Remko de Waal/ANP

Een snelle kabinetsformatie is niet het doel. Het is dan ook niet vastgelegd wanneer de onderhandelingen moeten worden afgerond. Dat heeft de nieuwe informateur Gerrit Zalm zojuist gezegd tijdens een persconferentie. Zalm werd eerder vandaag officieel aangesteld door de Tweede Kamer en sprak om 16.00 uur voor het eerst met de onderhandelaars van de vier partijen.

Premier Rutte liet eerder weten er rekening mee te houden dat het oude kabinet de nieuwe begroting zal indienen voor komende Prinsjesdag. Zalm reageerde tijdens de persconferentie op de uitspraak en zei: "Dat zou heel goed kunnen."

Zalm lijkt mee te gaan in het voorstel van scheidend informateur Tjeenk Willink, die pleitte voor een regeerakkoord op hoofdlijnen. Overeenstemming op alle details was volgens Willink onmogelijk. Hiervoor is de steun van de oppositiepartijen noodzakelijk.

Zalm zei "minimaal alle onderwerpen te willen regelen waar je 'gedoe' over kunt krijgen". Hij memoreerde het regeerakkoord van Paars II en liet weten niet een dergelijk dichtgetimmerd akkoord voor ogen te hebben.

De nieuwe informateur liet weten dat de vier partijen in principe elke werkdag vergaderen, afgezien van een korte vakantieperiode. Dit zal normaal gesproken gebeuren in de Stadhouderskamer. Als elders wordt vergaderd, zoals over twee weken het geval zal zijn, wordt dit bekendgemaakt.

Donderdag komen eerst financieel-economische thema’s aan bod. Vanaf volgende week zullen immateriële onderwerpen zoals klimaat en migratie worden besproken.

Onderonsje Buma en Van der Staaij over De Speld niet door iedereen begrepen

We blikken nog even kort terug op het Kamerdebat over de formatie van woensdagochtend. De satirische site De Speld had daarin niet te klagen over aandacht: CDA-leider Buma citeerde de site toen hij sprak over de weigering van veel partijen deze formatie om aan de onderhandelingstafel plaats te nemen:

"Ditmaal moet ik zeggen dat de humor beangstigend dicht bij de werkelijkheid zat. Dit stond er namelijk: Na tachtig dagen onderhandelen is de politiek er uit: alle dertien partijen van de Tweede Kamer gaan in de oppositie. [...] Het is een persiflage, maar toch is het wel zorgelijk dat na meer dan 100 dagen er nog één optie over is waarover wel onderhandeld gaat worden."

SGP-leider Van der Staaij interrumpeerde Buma vervolgens en legde hem grappend een citaat uit een zogenaamd interview met De Speld voor. "Voordat wij ergens onze handtekening onder zetten, maken wij ons er eerst heel boos over. Daar staan wij voor bij het CDA. Nederland verdient een partij die woord en daad scheidt", 'zei' Buma in april tegen De Speld. Buma speelde het spel mooi mee door te zeggen:

"Dat is uit een interview dat ik aan De Speld heb gegeven. Het punt van De Speld is, en andere nieuwsrubrieken moeten dat niet gaan overnemen, dat niet wordt gecheckt of wat je hebt gezegd, ook werkelijk is gezegd. Ik erken echter: De Speld is de waarheid en de rest is slechts fictie."

In de loop van de middag ontstond verwarring over de conversatie: HP/De Tijd, en later tv-programma Pauw, dachten dat Van der Staaij niet doorhad dat hij een satirische website citeerde. Dat zette Van der Staaij vervolgens zelf recht in een tweet:

Twitter avatar keesvdstaaij Kees van der Staaij Of ik keek te ernstig, òf ik moet grappen beter uitleggen 😉 Nadat collega Buma @DeSpeld citeerde, zocht ik speld-ci… https://t.co/GIDw5Gfhes

Diederik Smit van De Speld twitterde ook nog bewijs dat Van der Staaij de site goed kent:

Eerste gesprek Zalm en onderhandelaars begonnen

Het eerste gesprek tussen informateur Gerrit Zalm en de acht onderhandelaars van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie is even na 16.00 uur begonnen in de Stadhouderskamer. Het gesprek woensdagmiddag is vooral bedoeld om de agenda voor de komende tijd vast te stellen. Naar verwachting geeft informateur Zalm later woensdag een eerste persconferentie over zijn werkzaamheden.

Foto ANP / Remko de Waal

Onderhandelaars om 16.00u voor het eerst om tafel

Kersvers informateur Gerrit Zalm heeft in de Stadhouderskamer zijn officiële opdracht ontvangen van Tweede Kamervoorzitter Arib. Zijn woordvoering maakte vlak daarna bekend dat Zalm om 16.00 uur woensdagmiddag voor het eerst om tafel gaat met de acht onderhandelaars namens de vier partijen: Mark Rutte en Halbe Zijlstra (VVD), Sybrand Buma en Pieter Heerma (CDA), Alexander Pechtold en Wouter Koolmees (D66) en Gert-Jan Segers en Carola Schouten (ChristenUnie).

Foto ANP / Jerry Lampen

Zalm aangewezen als nieuwe informateur

De Tweede Kamer heeft zojuist ingestemd met het voorstel van VVD-leider Rutte om oud-VVD-minister Gerrit Zalm aan te wijzen als de nieuwe informateur. Een aantal partijen was in het debat kritisch over zijn te "neoliberale" of "überkapitalistische" beleid uit het verleden en stemden daarom tegen. Dit gold onder meer voor de SP, de Partij voor de Dieren en Denk. Forum voor Democratie stemde ook tegen omdat partijleider Thierry Baudet de keuze voor Zalm van een gebrek aan ideeën vindt getuigen.

Wanneer Zalm de onderhandelingen met VVD, CDA, D66 en ChristenUnie precies begint is nog niet bekend. Later deze woensdag komt daarover vermoedelijk uitsluitsel. Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib ontvangt Zalm om 13.45 uur in de Stadhouderskamer van de Tweede Kamer om hem zijn opdracht te overhandigen. Die luidt officieel om "de mogelijkheid te onderzoeken van een kabinet bestaande uit VVD, CDA, D66 en CU dat streeft naar brede steun voor zijn beleid in de volksvertegenwoordiging en hierover verslag uit te brengen aan de Kamer met een advies over de voortgang van de kabinets(in)formatie".

Rutte stelt Zalm voor als nieuwe informateur

Informateur Herman Tjeenk Willink had net weinig woorden nodig om antwoord te geven op vragen uit de Kamer. Hij bedankt de Kamer voor het in hem gestelde vertrouwen en dankt in het bijzonder de leiders van VVD, CDA, D66, GroenLinks en ChristenUnie, met wie hij de afgelopen weken om tafel zat. "Gelukkig is het land dat over dergelijke integere en aardige politici beschikt", zei Tjeenk Willink.

VVD-leider Rutte was de enige die in de tweede termijn het woord voerde en daarin de motie indiende die voorstelt Gerrit Zalm aan te wijzen als nieuwe informateur. De Kamer stemt binnen enkele minuten over deze motie.

Ook Segers hoopt op 'brede samenwerking' met Kamer

ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers ziet de aanstaande onderhandelingen met VVD, CDA en D66 als "een stap op een weg vol uitdagingen", maar zijn partij zet die stap "vol overtuiging". Dat de formatie al zo lang duurt zegt volgens Segers iets over "de politieke polarisatie van deze tijd". "Het zegt iets over de moeite die het ons kost om wel samen te werken en verantwoordelijkheid te dragen".

Segers prijst het dat de vier onderhandelende partijen nu op zoek gaan "naar dat wat hen verbindt". De ChristenUnie-voorman hoopt op brede steun in de Kamer voor het kabinetsbeleid de komende jaren. Dat zijn partij nu toch met D66 om tafel gaat ziet hij als "een klein wonder". Hij wil nu "op naar een groter wonder: een nieuw kabinet".

PvdA-leider Asscher doopte de mogelijke nieuwe coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie alvast tot "rechts met de Bijbel". Maar Asscher benadrukt dat de partijen een kans verdienen "om op grote vragen van deze tijd een antwoord te geven". De PvdA zal kabinetsbeleid steunen als dat mensen meer zekerheid en veiligheid biedt, aldus Asscher.

Twitter avatar thijsniemant T Niemantsverdriet Asscher heeft al een naam voor de nieuwe coalitie: rechts met de bijbel. Vooral bedoeld om D66 pijn te doen, vermoed ik zo. #formatiedebat
Twitter avatar thijsniemant T Niemantsverdriet Overigens zit daar een klein PvdA-traumaatje: Balkenende IV (CDA-PvdA-CU) werd "links met de bijbel" genoemd. #asscher #formatiedebat

Roemer niet gecharmeerd van 'neoliberale' Zalm

SP-leider Roemer maakt zich zorgen over de koers van een nieuw kabinet. Hij noemt stemmingen in de Tweede Kamer dinsdag, waar de vier partijen die nu gaan onderhandelen bijvoorbeeld tegen het verlagen van het eigen risico stemden. Volgens Roemer verwachten mensen van een nieuw kabinet een "verandering van koers". De SP vreest dat die er niet gaat komen nu "oud-bankier, Shell-commissaris en neoliberaal ex-minister van Financiën" Gerrit Zalm de nieuwe informateur wordt.

CDA-leider Buma valt Roemer nog eens aan op de kans die hij liet lopen om dat beleid zelf bij te sturen. De SP weigerde de hele formatie om aan de onderhandelingstafel te komen met de VVD. Buma vindt het onbegrijpelijk dat Roemer aan de zijlijn blijft staan en wel nu al kritiek heeft op een kabinet dat er nog niet is. De SP-leider blijft erbij dat zijn partij "fundamenteel" met de VVD verschilt over welke koers het op moet met het land en dat onderhandelen daarom geen zin heeft.

Twitter avatar tomjanmeeus Tom-Jan Meeus Rutte pakt Roemer: 'Waarom wilde u in 2010 en 2012 met mij lunchen om over samenwerking te praten?' #formatiedebat
Twitter avatar ecvano Emilie van Outeren Je ziet en hoort echt aan Buma & Roemer dat ze het heel erg jammer vinden dat ze niet samen in een (zeven dwergen) kabinet zitten #formatie

Pechtold: ChristenUnie 'meest werkbare alternatief'

Foto ANP / Bart Maat

D66-leider Alexander Pechtold citeert oud-ChristenUnie-leider Arie Slob, die een coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie op de radio "een coalitie van lef" noemde. Pechtold herhaalt nog eens dat samenwerken met de ChristenUnie niet zijn eerste voorkeur was, maar dat hij door het afhaken van linkse partijen als GroenLinks geen alternatieven had. Nu met de ChristenUnie regeren is "het meest werkbare alternatief" voor D66. Volgens Pechtold is het land gediend met "een stabiel kabinet vanuit het midden". Als zo'n kabinet progressief en conservatief moet gaan verbinden, moeten waarborgen daarvoor liggen in het regeerakkoord, zegt Pechtold. Net als Rutte hoopt hij dat meer partijen in de Kamer het regeerakkoord straks kunnen steunen.

Twitter avatar tomjanmeeus Tom-Jan Meeus Pechtold citeert nog maar eens een CDA'er: 'Als het niet kan zoals het moet, dan moet het zoals het kan' (Jan de Koning). #formatiedebat

Net als veel andere partijleiders komt Pechtold superlatieven tekort om informateur Tjeenk Willink te bedanken voor zijn "formidabele werk" van de afgelopen weken. Vertrouwen in de nieuwe informateur Gerrit Zalm heeft Pechtold ook. Die kent hij als "een zeer vasthoudend man".

Buma: onderhandelingen geen snelheidswedstrijd

Nederland heeft wel eens makkelijker formaties gekend, zegt CDA-leider Buma, die zeer kritisch is over de weigering van veel partijen om te onderhandelen over een nieuw kabinet. Niet het vormen van een coalitie, maar "het schadevrij naar de zijlijn manoeuvreren" lijkt het hoogste doel van veel partijen, zegt Buma. Nederland heeft recht op een kabinet dat antwoord geeft op grote zorgen die Nederlanders hebben, vindt hij.

Het CDA prijst de stap van de vier partijen om nu te gaan onderhandelen over een nieuw kabinet. Buma vindt het prijzenswaardig dat de ChristenUnie en D66 ondanks hun eerdere reserves toch met elkaar om tafel willen. Het CDA is "buitengewoon gemotiveerd" om de onderhandelingen tot een succes te maken. De besprekingen worden volgens Buma "geen snelheidswedstrijd", het gaat de partij om "zorgvuldigheid en de inhoud van het regeerakkoord".

Wilders: formatie circus dat niets met democratie te maken heeft

PVV-leider Wilders beschrijft de ruim honderd dagen durende kabinetsformatie als "een circus dat niets met democratie te maken heeft". Hij blijft het onverteerbaar vinden dat de PVV als tweede partij niet in het proces betrokken is of wordt. VVD en CDA hebben op verzoek van Tjeenk Willink op papier gezet waarom ze niet met de PVV willen regeren. Wilders betitelt de motivatie van VVD en CDA om niet met zijn partij te willen praten als "arrogante smoesjes".

Wilders vreest een kabinet van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie. Hij vindt het niet democratisch dat "de informateur van zevende partij van Nederland" (Tjeenk Willink is lid van de PvdA) "de achtste partij van Nederland" (de ChristenUnie) aan tafel heeft weten te krijgen. Volgens Wilders is het nodig dat er een kabinet komt dat echt werk maakt van minder migratie, minder terreur en meer veiligheid. De PVV-leider belooft "keiharde oppositie" tegen een nieuw kabinet zonder zijn partij. "Wij zullen Nederland nooit in de steek laten."

Rutte hoopt op brede steun in Kamer voor nieuw kabinet

VVD-leider Mark Rutte begon het debat over het eindverslag van informateur Tjeenk Willink met het bedanken van de informateur voor zijn "uitstekende werk" van de afgelopen weken. Volgens Rutte was het zoeken naar een nieuwe combinatie van partijen voor onderhandelingen "niet gemakkelijk", maar Tjeenk Willink heeft zijn werk "met geduld en precisie" uitgevoerd, zei Rutte.

Rutte hoopt dat de onderhandelingen met CDA, D66 en de ChristenUnie zullen slagen. Hij vindt het te prijzen dat deze partijen "het nationaal belang boven het partijbelang stellen" door te willen onderhandelen zonder blokkades vooraf. Rutte wijst op "grote vraagstukken" die spelen, zowel nationaal als internationaal.

Op de vraag van PvdA-leider Asscher wat Rutte bedoelt met zijn wens voor een kabinet "dat links en rechts verbindt" zegt Rutte dat hij hoopt dat een nieuw kabinet op grote thema's steun kan krijgen van meer partijen in de Kamer, zoals klimaatverandering en de beheersing van migratiestromen.

Rutte liet zich niet verleiden tot beloften op bepaalde punten. Asscher hoopt dat een nieuw kabinet geen stilstand brengt op het gebied van medisch-ethische thema's en GroenLinks-leider Klaver vroeg Rutte in de onderhandelingen rekening te houden met de inkomensverschillen.

Tweede Kamer in debat over eindverslag Tjeenk Willink

Nadat scheidend informateur Herman Tjeenk Willink dinsdagavond zijn eindverslag presenteerde, gaat de Tweede Kamer woensdag vanaf 11.45 uur met hem in debat over zijn bevindingen. De fractievoorzitters mogen de informateur bevragen en onderling met elkaar in debat gaan. De verwachting is niet dat dit debat veel spannends zal opleveren: Tjeenk Willink concludeert dat alleen VVD, CDA, D66 en de ChristenUnie op dit moment met elkaar kunnen gaan onderhandelen over de formatie van een meerderheidskabinet.

In het debat wijst de Tweede Kamer oud-VVD-minister Gerrit Zalm formeel aan als de nieuwe informateur. Zalm kan dan mogelijk woensdag al - of anders donderdag - beginnen aan de echte onderhandelingen met VVD, CDA, D66 en de ChristenUnie.

Tjeenk Willink: 'Sfeer bij onderhandelende partijen is goed'

In een persconferentie heeft scheidend informateur Herman Tjeenk Willink dinsdagavond toelichting gegeven op het eindverslag, dat hij eerder die avond aan Tweede Kamer-voorzitter Khadija Arib aanbood. In dat verslag concludeerde de scheidend informateur dat de coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie "de enige meerderheidscombinatie is van vier partijen die thans onderzocht kan worden".

In zijn toelichting benadrukte Tjeenk Willink nogmaals het belang van een brede meerderheid voor het beleid dat het komende kabinet zal gaan maken. In zijn eindverslag schreef de informateur reeds dat de "grote opgaven waarvoor Nederland staat" structurele veranderingen vergen, die brede maatschappelijke steun moeten hebben. Tjeenk Willink doelt daarmee op beleid ten aanzien van "klimaat, Europa, met inbegrip van migratie, en scheidslijnen in de bevolking".

Tjeenk Willink sprak in zijn toelichting van beleid dat decennia gaat omvatten en "meerdere kabinetten" zal beslaan. "Je kunt niet net doen of problemen zich aanpassen aan politiek van vier jaar tijd." Juist daarom moeten de partijen die een kabinet gaan vormen ook steun in de rest van de Kamer vinden voor het beleid dat ze gaan uitvoeren.

De scheidend informateur gaf verder aan dat de sfeer tussen de vier onderhandelende partijen goed is. "Er wordt regelmatig gelachen", aldus Tjeenk Willink.

Oud-minister van Financiën van de VVD Gerrit Zalm volgt Tjeenk Willink op als informateur. Woensdag zal de Tweede Kamer debatteren over het eindverslag, waarna de onderhandelingen donderdag zullen worden gestart.

Tjeenk Willink biedt eindverslag aan, Gerrit Zalm opvolger

Informateur Herman Tjeenk Willink heeft dinsdagavond zijn eindverslag aangeboden aan voorzitter van de Tweede Kamer Khadija Arib. Om 19.15 uur zal Tjeenk Willink aan de pers toelichting geven. Woensdag om 11:45 zal de Tweede Kamer over het eindverslag van de informateur debatteren.

Foto Bart Maat/ANP

Het verslag telt, inclusief bijlagen, niet minder dan zestien kantjes en beschrijft hoe Tjeenk Willink verschillende opties voor een nieuw kabinet afging. Een minderheidskabinet werd door de informateur vrijwel direct afgewezen: vrijwel alle fractievoorzitters gaven aan een voorkeur voor een meerderheidskabinet te hebben, en ook Tjeenk Willink zelf schrijft dat "de grote opgaven waarvoor Nederland staat" daartoe "eigenlijk dwingen".

Tjeenk Willink concludeert dat VVD, CDA, D66 en ChristenUnie "bereid zijn zonder voorwaarden vooraf de onderhandelingen over een meerderheidskabinet te beginnen". Op hun advies wordt een informateur van VVD-huize aangewezen: de al eerder genoemde oud-minister van Financiën Gerrit Zalm.

Géén dichtgetimmerd regeerakkoord

Maandag voerde de informateur tevens gesprekken met de fractievoorzitters van de partijen die niet aan de gesprekken zullen deelnemen, met uitzondering van PVV-leider Geert Wilders die niet op de uitnodiging inging. Tjeenk Willink voerde die gesprekken met een reden, schrijft hij: "Formeren is meer dan tellen tot 76."

Verderop in zijn verslag wijdt hij hier verder over uit, als hij schrijft dat het onmogelijk is "tot in detail afspraken over instrumenten en te nemen maatregelen in één regeerakkoord vast te leggen". Voor de "structurele veranderingen" die Nederland zal moeten doorvoeren is volgens Tjeenk Willink een bredere maatschappelijke meerderheid nodig dan de meerderheidscoalitie die nu onderzocht wordt.

"Juist voor grote veranderingen die zich over meerdere jaren, zo niet decennia, uitstrekken, -klimaat, sociale scheidslijnen, Europa (inclusief het grote migratievraagstuk) worden steeds als voorbeelden genoemd - is het onmogelijk tot in detail afspraken over instrumenten en te nemen maatregelen in één regeerakkoord vast te leggen.

Daarbij komt dat voor de realisering van die veranderingen behalve een breed politiek draagvlak ook een maatschappelijk draagvlak nodig is en samenwerking met andere partijen, lokaal bestuur, burgers, maatschappelijk organisaties, beroepsgroepen, bedrijven en financiële instellingen. Zonder die samenwerking lukt het niet. Het regeerakkoord moet daarvoor ruimte bieden en voorwaarden scheppen."

De scheidend informateur suggereert daarmee dat hij pleit voor een regeerakkoord dat niet dichtgetimmerd is, maar slechts op hoofdlijnen afspraken maakt, waarna bij de overige partijen in de Kamer naar brede steun wordt gezocht.

Zalm wordt opvolger Tjeenk Willink

Tjeenk Willink eruit, Zalm erin. Volgens bronnen op het Binnenhof wordt de voormalige vicepremier de nieuwe informateur.

Tjeenk Willink wil niet verder als informateur

VVD, CDA, D66 en ChristenUnie zullen het bij hun poging een nieuw kabinet te vormen vermoedelijk moeten stellen zonder Herman Tjeenk Willink. Hij wil stoppen als informateur.

Het 'motorblok' van VVD, CDA en D66 heeft nog geprobeerd Tjeenk Willink te overtuigen om door te gaan. De 75-jarige minister van Staat is echter vastbesloten zijn taak naast zich neer te leggen. Hij vindt dat de onderhandelingen een nieuwe informateur nodig hebben, nu ze in een andere fase zijn aanbeland.

Maandag en dinsdag voert Tjeenk Willink afsluitende gesprekken met alle partijleiders, behalve Geert Wilders, die voor zijn uitnodiging bedankte.

Tjeenk Willink volgde eind mei demissionair minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Edith Schippers op als informateur. Onder haar begeleiding waren de formatieonderhandelingen tussen het motorblok en GroenLinks stukgelopen. Tjeenk Willink probeerde de partij van Jesse Klaver weer aan tafel te krijgen, maar dat mislukte.

Nadat de PvdA, PVV en SP definitief waren afgevallen, bleef alleen de ChristenUnie over als mogelijke onderhandelingspartner voor VVD, CDA en D66. Tussen D66 en CU was de sfeer slecht, nadat D66-leider Alexander Pechtold zijn CU-collega Gert-Jan Segers eerder hard had afgewezen. Vorige week kreeg Tjeenk Willink toch voor elkaar dat die vier partijen gaan proberen met elkaar een regeerakkoord te smeden.

'Motorblok' plus GroenLinks-minister

Het 'motorblok' van VVD, CDA en D66 zou er goed aan doen eerst samen de inhoudelijke basis te vormen voor een regeerakkoord, en vervolgens de ChristenUnie, GroenLinks en de PvdA te vragen om een "zakelijke opstelling". Een ministerschap voor bijvoorbeeld GroenLinks op Milieu is een optie. Dat vindt voormalig PPR-voorman Bas de Gaay Fortman, die in 1972 en 1973 meeformeerde toen op een dergelijke wijze het kabinet-Den Uyl tot stand kwam.