Technocraat Gerrit Zalm is altijd op zoek naar een oplossing

Formatie

VVD’er Gerrit Zalm volgt deze week Herman Tjeenk Willink op als informateur. Hij moet een kabinet met VVD, CDA, D66 en ChristenUnie smeden. Den Haag kent voor hem weinig verrassingen.

Aan één ding hoeven de onderhandelingsteams in de Stadhouderskamer niet te twijfelen: dat de nieuwe informateur na tien jaar afwezigheid op het Binnenhof niet meer weet wat er in Den Haag leeft.

Sinds Gerrit Zalm (65) in februari 2007 de politiek verliet – hij werd bankier – heeft hij zijn politieke netwerk altijd goed onderhouden. Als hij deze week als gastheer de nieuwe formatieronde tussen VVD, CDA, D66 en de nieuwe deelnemer ChristenUnie opent, hoeft hij zich niet te introduceren. Zalm kent de meeste gesprekspartners heel erg goed.

Voorop, vanzelfsprekend, zijn twee partijgenoten van de VVD. Premier Mark Rutte en zijn secondant Halbe Zijlstra begonnen hun Haagse carrière onder Zalm. Mede op voorspraak van partijleider Zalm werd Rutte staatssecretaris van Sociale Zaken, en later van Onderwijs, in het tweede kabinet Balkenende (2003-2006). Zijlstra werd in 2006 Tweede Kamerlid; vice-premier Zalm werd zijn politieke mentor.

Met D66-leider Alexander Pechtold zat Zalm, weliswaar kort, in het dezelfde kabinet: Balkenende II. Pechtolds tweede man aan tafel en financieel brein, Wouter Koolmees, begon in die jaren zijn ambtelijke carrière op het ministerie van Financiën op de afdeling Algemene Financiële en Economische Politiek en zat daardoor dicht op de minister.

Lees ook het formatieblog terug

Ook Zalms banden met de andere partijen zijn goed, al kent hij Sybrand Buma (CDA) en Gert-Jan Segers (ChristenUnie) persoonlijk minder goed. In zijn jaren als bestuursvoorzitter van ABN Amro (2009-2017) wilde Zalm minstens één keer per jaar de politiek leiders van de grote partijen informeel ontvangen, net als de financieel woordvoerders uit de Tweede Kamer. Twee jaar geleden lag hij met diezelfde woordvoerders overhoop toen de salarissen voor zijn collegabestuursleden bij ABN Amro fors omhoog gingen. De beoogde beursgang werd uitgesteld, de loonsverhoging teruggedraaid. In deze kwestie had hij zijn politieke gevoel eventjes verloren, erkende hij zelf achteraf ook, toen hij het besluit een „verkeerde afweging” noemde.

Langstzittende minister van Financiën

Inhoudelijk kent de huidige Haagse politiek evenmin veel verrassingen voor Zalm. De langstzittende minister van Financiën ooit, geldt nog altijd als de grote kenner van de overheidsfinanciën. Voor Zalm in 1994 minister werd had hij er al een lange loopbaan op het departement opzitten, was hij zes jaar (onder-)directeur van het Centraal Planbureau geweest en bijzonder hoogleraar economische politiek. Als minister dicteerde hij wat behoedzaam begrotingsbeleid was: de ‘zalmnorm’ in Nederland en het stabiliteitspact voor de eurozone.

Maar zijn kennis en belangstelling reiken verder dan alleen financieel-economisch beleid, zegt Kees Vendrik, oud-Kamerlid voor GroenLinks. „Ik viel hem vaak aan op sociale aangelegenheden, juist omdat ik wist dat hem die aangingen.” De zoon van een kolenboer uit Enkhuizen die begon als PvdA-lid was, behoorde in zijn tijd tot de linkervleugel van de VVD. „Een sociaal-liberaal”, noemt Vendrik hem.

Volgens partijgenoot Annemarie Jorritsma, collega-minister in de twee Paarse kabinetten, is Zalm sowieso in staat om partijen bij elkaar te brengen. „Hij is een technocraat, die houdt van het compromis en altijd op zoek is naar een oplossing.” Kees van Dijkhuizen, destijds Zalm thesaurier-generaal op Financiën en nu zijn opvolger als bestuursvoorzitter bij ABN Amro legde in NRC eens uit hoe hij onderhandelde. „Zalm had geen kaarten achter de hand, hij was heel eerlijk tegenover zijn collega-ministers. Hij had een probleem en een paar opties voor oplossingen. Die legde hij voor, zo simpel was het.”

Kees Vendrik wijst op één dossier waar Zalm straks mee zal worstelen: klimaat- en energiebeleid. Iedereen in Den Haag realiseert zich dat er grote stappen moeten worden genomen om te voldoen aan de normen van het Akkoord van Parijs. Het CDA is behoudend, D66 ambitieus. En Zalm heeft één interessante nevenfunctie die het zoeken naar een compromis mogelijk bemoeilijkt: hij is commissaris bij Shell, dé machtigste speler op het gebied van fossiele energie.