Je mag alles vragen, maar niet om een meerpartijenstelsel

Liu Xiaobo

Elf jaar eenzame opsluiting kreeg de dissident en Nobelprijswinnaar. Hij komt nu voorwaardelijk vrij om te sterven aan leverkanker.

Nobelprijswinnaar Liu Xiaobo (links) in 2005, met zijn broer Liu Xiaoxuan. De foto werd vrijgegeven door hun familie. Foto AFP

De Chinese dichter, literator en dissident Liu Xiaobo (61) wist toen hem in 2010 de Nobelprijs voor de Vrede was toegekend, dat hij nooit vervroegd zou worden vrijgelaten. Tenzij om te sterven en ook dat was toen ongewis.

Maar maandag hebben de Chinese autoriteiten dan toch besloten de auteur van het democratische pamflet Charter 08 voorwaardelijk en op medische gronden vrij te laten. Er is bij Liu leverkanker in het laatste stadium vastgesteld en daarom is hij van de Jinzhou-gevangenis in de provincie Liaoning overgebracht naar een gespecialiseerd ziekenhuis in nabijgelegen Shenyang. Hij heeft, voorarrest meegerekend, bijna tien jaar doorgebracht in eenzame opsluiting. Of hij zijn ernstig zieke en zwaar depressieve vrouw, Liu Xia, mag ontvangen is niet duidelijk. Zij was de afgelopen negen jaar onder huisarrest gesteld.

Sinds het aantreden van partijleider en president Xi Jinping is de ruimte voor kritische denkers en hervormers nog kleiner geworden

Van de dag in 2008 dat hij werd aangehouden was duidelijk dat de toenmalige top van de Communistische Partij van China met de veroordeling tot elf jaar opsluiting van de zachtmoedige, ascetische Liu een voorbeeld wilde stellen aan alle Chinese intellectuelen. „Slacht de kip voor de aap, want de kip is zwak en de aap is sterk” luidt immers het Chinese spreekwoord. Op het moment van zijn veroordeling in 2009 was Liu in en buiten China een nagenoeg onbekende schrijver en activist. Hij was niet eens de bekendste ondertekenaar van Charter 08. Dat door honderden andere schrijvers, journalisten en mensenrechtenadvocaten gesigneerd document bevatte een pleidooi voor voorzichtige, geleidelijke democratische hervormingen.

Er stond geen woord in over de omverwerping van de Communistische Partij. Maar communisten weten als weinig anderen dat een vonk genoeg is om het politieke vuur van de revolutie te laten ontbranden en wilden een duidelijk voorbeeld stellen. De angst voor een afgang als die van de Sovjet-Unie zat – en zit nog steeds – diep verankerd in de geesten van de leiders.

Lees ook dit verhaal van NRC-correspondent Oscar Garschagen uit 2010, toen Liu Xiaobo de Nobelprijs won: In China weet bijna niemand wie dit is

Vanuit het perspectief van de partijtop is dat doel – het kaltstellen van dissidenten – anno 2017 ook bereikt. Er is op dit moment geen Chinese intellectueel die er over peinst zijn of haar mond open te doen, laat staan een vervolg te schrijven op Charter 08. Liu’s vrienden, die in 2010 hoopten dat de toekenning van de Nobelprijs zou leiden tot een nieuwe pro-democratische beweging, moeten teleurgesteld zijn, in zichzelf en in elkaar. Maar de stilte is ook verklaarbaar. Wie zich roert op sociale media, wie de macht van de CPC in zelfs de meest voorzichtige termen in twijfel trekt, wordt immers hard aangepakt.

Dat was altijd al het geval, maar sinds het aantreden van partijleider en president Xi Jinping in 2013 is de ruimte voor kritische denkers en hervormers nog kleiner geworden. Iedere mensenrechtenadvocaat kan daar over meepraten. Het is zoals de dissidente Dai Qing het in 2010 tegen deze krant zei:

„Je mag in China over van alles je mond open doen: seks, milieu, geld, de economie, voetbal, corruptie. Maar als je pleit voor een meerpartijenstelsel, zoals Liu Xiaobo, dan passeer je een grens, die rode streep die iedere Chinees heel goed kent”.

De enige plaats in China waar in de afgelopen jaren voortdurend gedemonstreerd werd voor de vrijlating van Liu Xiaobo was Hongkong. Dat gebeurde steevast bij de herdenking van de onderdrukking van de demonstraties in 1989 op het Plein van de Hemelse Vrede in Beijing. Liu Xiaobo was toen een van de spraakmakende studentenleiders en daarom een held voor de Hongkongse paraplu-beweging die in 2014 massaal de straat op kwam.

Het is van een ironisch toeval dat hij voorwaardelijk is vrijgelaten om te sterven in een week dat China de 20-ste verjaardag van de teruggave van Hongkong, tot 1997 een Britse kolonie, viert. Ter onderstreping dat Hongkong een Chinese stad is en nooit onafhankelijk en democratisch zal zijn, zoals jongeren in de geest van Liu Xiaobo bepleiten, is Xi Jinping persoonlijk aanwezig. De politieke symboliek van zijn aanwezigheid, die nog eens kracht wordt bijgezet met de verschijning van het vliegdekschip Liaoning in Victoria Harbour, zal zaterdag niemand ontgaan.