Waarom Poetin niet wil dat Kaliningrad germaniseert

De exclave Kaliningrad is zowel een militaire als een ideologische frontlinie van Rusland, schrijft Hubert Smeets. Toch wenden inwoners zich naar Europa.

Ten noorden van de Memel ligt Europa. Bij Sovjetsk, sinds 1946 de naam van het Pruisische Tilsit, is dat ook zonder landkaart zichtbaar. Op de noordelijke oever in Litouwen staan windmolens te draaien. Ten zuiden van de Memel pompen klassieke ja-knikkers olie op. Dat laatste oogt als fossiel Rusland en dat is het ook.

Sovjetsk is de tweede stad van het district Kaliningrad, een exclave die na de ontmanteling van de Sovjet-Unie in 1991 ineens ingeklemd tussen de onafhankelijke staten Polen en Litouwen kwam te liggen. Omdat beide landen lid zijn van de NAVO is Kaliningrad de meest westelijke voorpost in ‘vijandig’ gebied. Want zo vijandig wordt de NAVO gedefinieerd sinds de herziening van de Russische veiligheidsdoctrine van 2009.

Het district is een militaire én een ideologische frontlinie. Het is geen toeval dat Kaliningrad, ook bekend als Königsberg en woonplaats van Immanuel Kant, tijdens het WK Voetbal in 2018 een van de elf speelsteden is. De wereld moet met eigen ogen zien dat Oost-Pruisen – ‘Von der Maas bis an die Memel / Deutschland über alles’, zongen ze tot 1945 – na de Sovjetzege in 1945 onversneden Russisch is geworden.

Maar hoe Russisch is Kaliningrad? Alle hoofdstraten en centrale pleinen heten er naar die Overwinning en niet, zoals elders, naar Lenin. Die trots slaat soms om in vernedering. In Sovjetsk worden de verliezers van toen in het Duits gemaand het hoofd te ‘buigen om de legendarische (Sovjet-)T34-tank te eren’, waartegen de Wehrmacht het onderspit dolf. Dat was de stemming sinds 1945, toen de Duitse bewoners werden verdreven en Russische kolonisten naar het lege land kwamen. „Haat tegen de Duitsers was de norm. Duitsers waren fascisten en fascisten mocht je kapot maken”, herinnert de 59-jarige fotograaf Joeri Pavlov, die eigenlijk uit Odessa komt en dus, net als de meerderheid, geen voorouderlijke wortels heeft in de provincie.

Sinds de wende van 1989-1991 is die anti-Duitse identiteit echter niet meer genoeg. De vraag die door het migrantenkarakter van de regio al langer opspeelde, begon echt te knellen. „Wie zijn wij? Gewoon geteisem zonder wortels, dat om verschillende redenen naar dit deel van het land is overgebracht? Of heeft het gebied ook een eigen traditie en culturele gemeenschap?”, aldus de plaatselijke filosoof Aleksandr Sologoebov.

Kaliningraders gingen dus op zoek naar het verleden van vóór de Overwinning. Conclusie? Kaliningrad ligt in Europa. „Natuurlijk zijn we Russen. Maar wij zijn vrijer, onafhankelijker. We vergelijken ons niet met de Russische provincie maar met Polen. Gdansk is onze benchmark”, legt Jakov Grigorjev, een 32-jarige activist uit het oppositionele Navalny-kamp me uit tijdens een gesprek op het Overwinningsplein in Kaliningrad. „Bij jullie in Rusland”, zegt hij tegen bezoekers van het vasteland. Om onderscheid te maken.

Die speurtocht naar het leven vóór 1945 baart Moskou zorgen. ‘Germanisering’ dreigt. Oppositie die daartoe neigt, moet dus dimmen. Naamsverandering van Kaliningrad is een brug te ver, ook al heeft Stalin-paladijn Michail Kalinin (1875-1946) nooit iets met de stad te maken gehad en zijn andere steden met zijn naam in Rusland wel herdoopt.

Geen probleem voor Kaliningraders. Ze spreken nu over ‘de stad K’. Dat klopt gerussificeerd én gegermaniseerd. Maar dat lost de achterliggende kwestie niet op. Ook K voelt zich Europeser dan ‘bij jullie in Rusland’. Na het WK zouden ja-knikkers zomaar nee-zeggers kunnen worden.