Hoe veiliger het vliegtuig, hoe banger ik word

had al vliegangst. Hoe meer veiligheidsregels erbij komen, des te enger ze het vindt om te vliegen.

Illustratie Istock, montage fotodienst nrc

De vliegangstige mens die wel vliegt als het niet anders kan, houdt van duidelijkheid, voorspelbaarheid en stabiliteit. Op luchthavens hechten wij aan borden waarop staat dat alle vliegtuigen op tijd vertrekken en aankomen want dat wil zeggen dat alles goed gaat.

Aan boord willen wij immer relaxed glimlachend cabinepersoneel, een reddingsvest onder de stoel in de kleur geel en uitsluitend geluiden horen die we kennen van de vliegangst-app. Terug op aarde zijn berichten welkom over consequent toenemende vliegveiligheid, steeds geavanceerdere vogelverschrikkers op Schiphol en wetenswaardigheden van het type ‘de kans dat je doodgaat door uit je bed te vallen is miljoenen keren groter dan door neerstorten’.

Het is echt waar, dat van dat bed, en het geldt ook voor slangenbeten, voedselvergiftiging en blikseminslagen. Ik herhaal dit soort nuttige informatie vaak voor mezelf, in een poging wat statistisch tegenwicht te bieden aan mijn angst.

Het helpt. Of beter gezegd, het hielp. De afgelopen tijd is het weer helemaal mis. Dat komt door het laptopverbod in de passagierscabine op vluchten naar de Verenigde Staten. Vanaf tien luchthavens in het Midden-Oosten en Afrika geldt dit al sinds maart. Iets vergelijkbaars op vluchten vanuit Europa hangt in de, nee, lijkt eraan te komen.

Gebrek aan duidelijkheid, voorspelbaarheid en stabiliteit voert hierbij vooralsnog de boventoon. Eerst kwam het nieuws naar buiten dat de Amerikaanse regering een laptopverbod overweegt op Europese, zo niet alle internationale, vluchten naar de VS om het land te beschermen tegen terrorisme. Eind mei liet de Europese Commissie verheugd van zich horen. Het plan was van tafel. In plaats daarvan zouden betrokkenen aan beide kanten van de Atlantische Oceaan flink doorpraten over technische mogelijkheden om de luchtvaartveiligheid te verbeteren op een manier die minder ingrijpend is voor reizigers.

Binnen een paar uur kwam er een geprikkelde reactie uit Washington; we moesten niet te vroeg juichen. Het huidige standpunt van John Kelly, Donald Trumps minister van minister van Binnenlandse Veiligheid, aan mij ge-e-maild door een van zijn persvoorlichters: „De minister zal alle maatregelen treffen die nodig zijn voor veilig luchtverkeer naar de Verenigde Staten – inclusief het verbieden van grote elektronische apparaten in de passagierscabine – als de inlichtingen en het dreigingsniveau hiertoe aanleiding geven.”

Dat kan alle kanten op natuurlijk. De uitleg over het hoe en waarom van een mogelijk verbod voldoet evenmin aan mijn heilige drie-eenheid. En ondertussen vliegen we vrolijk door, omringd door laptops en iPads. Hoe gevaarlijk is dit nu eigenlijk? Op zoek naar verheldering sprak ik met (contra)terrorisme-wetenschapper Jelle van Buuren, luchtvaartdeskundige Joris Melkert van de TU Delft en Perry Flint van de International Air Transport Association. Volgens hen zit het zo.

De paniekbal is aan het rollen

Niemand weet precies of er een grotere kans is op een terroristische aanslag door een ontploffende laptop of tablet aan boord van een vliegtuig. De paniekbal is in de Verenigde Staten gaan rollen door recente informatie die ze daar hebben gekregen na een militaire actie van hun commando’s in Jemen, gericht tegen Al-Qaeda. Uit deze inlichtingen zou blijken dat terroristische groeperingen in staat zijn explosieven in de accu van laptops te verstoppen. Dat klinkt heel eng, en is het ook, maar nieuw is dit niet. Alleen zag men het niet eerder als een groot probleem omdat de douane dit kan controleren door laptop of tablet aan te zetten (de scan pikt het niet op). Gaat de laptop niet aan – want accu ‘leeg’ – dan is het dus verdacht. Daar is een truc op gevonden: een klein extra batterijtje waardoor een apparaat gedurende een paar minuten werkt, terwijl er toch echt explosieven in de accu zitten. Er zijn verdenkingen dat deze methode is gebruikt bij het Russische vliegtuig dat in oktober 2015 explodeerde boven de Sinaïwoestijn. Met andere woorden, de beveiligingscontrole waarop werd vertrouwd, blijkt niet meer waterdicht.

Oké, stel nou dat er een laptopbom in het vliegtuig terechtkomt, is het verplaatsen van laptops en tablets naar de ingecheckte bagage in het ruim dan zinvol en risicovrij? Amerikaanse autoriteiten gaan ervan uit dat een laptopbom handmatige ontsteking vereist en dat de laptops in het bagageruim dus veilig zijn. Maar andere goed ingevoerden, waaronder Melkert, Van Buuren en Flint, denken daar anders over. Zij stellen dat zo’n bom ook met een ingebouwde mini-tijdontsteking kan ontploffen. Of met explosieven die reageren op luchtdrukverandering. Verbanning uit de passagiersruimte heeft dan weinig zin.

Stel nou dat er een laptopbom in het vliegtuig terechtkomt, is het verplaatsen van laptops naar de ingecheckte bagage in het ruim dan zinvol?

Een explosieven- en brandbestendige doos waar ze allemaal ingaan zou dan uitkomst kunnen bieden. De praktische uitvoerbaarheid ervan is echter op zijn zachtst gezegd ingewikkeld. Alle apparaten lijken sprekend op elkaar. Ze staan vol belangrijke en/of gevoelige informatie. Mensen willen hun geboortevideo’s en notulen niet in een grabbelton hebben. Hoe ga je diefstal tegen en waarborg je dat iedereen zijn eigen laptop terugkrijgt? De wachtrijen zullen enorm zijn.

En dan is er nog een gevaar dat in het ruim meer speelt dan in de cabine. Het probleem met apparaten met een lithiumbatterij – en dat zijn er veel – is dat ze spontaan in brand kunnen vliegen. Nu kan dit ook gebeuren als je aan het winkelen bent, maar dan gooi je je telefoon in een gracht, klaar. De stewardess heeft een speciale bluszak voor lithiumbrandjes, of een emmer water. In het ruim kun je tijdens een vlucht niets blussen.

Naakt in het toestel

Ik heb toch het gevoel dat nog wat meer angst op zijn plaats is. En dat is precies wat terroristen willen. Het gaat hen bij aanslagen niet om de doden maar om de mensen die kijken. Volmaakte garantie bestaat alleen in het graf en in Extra Beveiligde Inrichtingen, staat deze maand in een Wired-artikel met als kop: ‘A laptop ban leaves everyone scared and no one safer’. Om een vliegtuig honderd procent veilig te krijgen moet iedereen er naakt en zonder spullen in. Dat kan niet. Het hoeft ook niet. Er wordt volop nagedacht over een betere screening van laptops, tablets en ook mobiele telefoons. De controles zijn al heel streng. Zoals Van Buuren zegt: „Er zijn ontzettend veel barrières opgeworpen, daar dendert een terrorist niet zomaar doorheen.”

Nu gaat de discussie over de bescherming van concerten, twee maanden geleden waren het vrachtwagens, over een half jaar is het weer iets anders. Een terroristische aanslag kan in deze tijd overal gebeuren. En toch gebeurt er relatief weinig, zeker in de lucht.

Slotsom: een elektronisch apparaat in een vliegtuig heeft risico’s, zowel in het ruim als in de cabine, maar de kans op een bomexplosie blijft piepklein. Vanavond in je bed stappen is en blijft veel gevaarlijker. Ik ga dit nog een keer of honderdduizend tegen mezelf zeggen.