Praten over water via muziek

Holland Festival

The Nile Project verenigt muziekculturen van de 450 miljoen mensen die afhankelijk zijn van Nijlwater. Hoger doel: een oplossing zoeken voor de waterproblemen in de regio.

The Nile Project is een ensemble bestaand uit muzikanten die afkomstig zijn uit de landen die aan de Nijl liggen. Foto Habi Girgis

Vraag een Egyptenaar door hoeveel landen de Nijl stroomt, de bron van alle leven in zijn land, en hij noemt er hooguit vier. Vraag het aan een Oegandees en het resultaat is hetzelfde. Maar het stroomgebied van de Blauwe en Witte Nijl omvat 11 landen. „We kennen onze buren niet terwijl we drinken uit dezelfde rivier”, zegt Mina Giris, directeur van The Nile Project.

Het concert zaterdag in het Concertgebouw is de vooruitgeschoven post van een project met een hoger doel: een oplossing vinden voor de waterproblemen van een dorstige regio. Hoe dat moet laat zich het best uitleggen via muziek.

Neem ‘Inganji’, het openingsnummer van het nieuwste album Jinja van The Nile Project. Dat start in Rwanda, waar de rivier Rukarara begint die naar het Victoriameer loopt, en meandert naar het noorden, via oude Ethiopische liturgieën en Arabische zang, om uit te monden in de zee. Het is muziek die voortkomt uit een zoektocht naar overeenkomsten tussen op het gehoor onverenigbare toonladders, ritmes en instrumenten. En uit gesprekken over wat de muzikanten bindt: Nijlwater.

Rethinking the map

In 2011 voelde de in San Francisco wonende etnomusicoloog Giris opeens een onstilbare drang naar zijn geboorteland Egypte, waar de Arabische lente zich aandiende. Eenmaal op het Tahrirplein wilde hij iets doen, maar wat kan een musicoloog? Terug in de Verenigde Staten, „maar met mijn hoofd nog op het plein”, zag hij een concert van een Ethiopische band. „Ik realiseerde me dat ik vrijwel niets wist van Ethiopië, terwijl we van elkaar afhankelijk zijn voor water en energie.”

Ethiopië had plannen om een grote dam in de Blauwe Nijl te bouwen, iets wat direct effect zou hebben op Egypte. „Ik vermoedde dat het tot spanningen zou leiden in de regio en wilde het gesprek erover opstarten, via muziek, want dat is nou eenmaal wat ik doe. Zo ontstond The Nile Project. Mijn vermoeden bleek te kloppen, twee jaar later dreigde Egypte met oorlog vanwege die dam.”

Er zijn 450 miljoen mensen afhankelijk van Nijlwater. De Nijl wordt weliswaar beschouwd als de langste of op één na langste rivier ter wereld, maar het is ook een magere rivier. Zoals het water nu gebruikt wordt, is er te weinig. Het is een collectief probleem, maar die miljoenen mensen voelen geen gedeelde cultuur, zegt Giris. „Dat komt doordat Afrika cultureel grofweg is opgedeeld in het overwegend Arabische Noord-Afrika en het ‘zwarte’ subsahara Afrika. Door het Nijlgebied als regio te zien, doorkruis je dat idee.” Rethinking the map, noemt hij het.

Giris begon met het verzamelen van muzikanten uit de elf landen. In zogenoemde ‘Nile Gatherings’ zochten ze via masterclasses en muzikale speeddates naar manieren om hun verschillende muziekstijlen te verenigen. Het leek onbegonnen werk. „In Ethiopië alleen al zijn honderd talen, in Soedan zijn vijftig verschillende stammen en verder naar het zuiden wordt het alleen maar diverser. Zo is het ook met de muziek, de toonladders en ritmes. We worstelden met instrumenten die bepaalde noten niet konden spelen.” Toch kwam er een bejubeld eerste album: Aswan. Er volgden tours in Afrika, Europa en Amerika.

Het volledig loslaten van hiërarchie bleek de enige manier om het project te laten slagen. „Dat is in het begin heel moeilijk voor de muzikanten, want thuis zijn ze allemaal leiders. Nu verschuiven leiderschap, stijl en visie constant, zelfs binnen nummers. Dat is ook precies hoe we denken dat de problemen rond de Nijl moeten worden opgelost: ondernemers, politici, burgers, wetenschappers, ze moeten beseffen dat je werkt in een collectief.” De 35 muzikanten zijn collectief verantwoordelijk voor de klank, zoals 450 miljoen mensen verantwoordelijk zijn voor hun levensbron.

Dit abstracte idee wordt in de praktijk gebracht tijdens de intensieve tours van The Nile Project. Het muziekprogramma strijkt vooral neer in universiteitssteden en verblijft daar een aantal dagen. Het concert dient als ijsbreker, om het waterprobleem en de non-hiërarchische manier van werken te introduceren. In de dagen daarna gaan wetenschappers en ondernemers op die manier met elkaar nadenken over waterproblematiek, in conferenties en workshops.

„In hoeverre het werkt is moeilijk te meten”, zegt Andrew Reissiger, programmadirecteur voor de muziek van het project. „Ik kan alleen zeggen wat ik heb gezien: het publiek pakt het op en professoren en studenten worden enthousiast.”

De afgelopen Amerikaanse tour viel bij toeval exact samen met de eerste honderd dagen van Trump in het Witte Huis. Zijn inreisverbod voor een aantal moslimlanden, waaronder Nijlland Soedan, zorgde voor spanning. „Het had ook effect op het publiek”, zegt Giris. „Misschien was dit de laatste keer dat sommige van deze muzikanten in de Verenigde Staten waren. We hielden Amerikanen een spiegel voor. In de Nijlregio zijn al honderd jaar mensen aan de macht die niet samenwerken en internationale klimaatproblemen negeren.”

The Nile Project is duur. „Een deel van het geld verdienen we met de Europese en Amerikaanse tours”, zegt Giris. „Die zorgen dat we onbetaald kunnen touren in Afrika.” En het draait voor een groot deel op donorgelden uit Zwitserland en Amerika en ook van het HIVOS in Nederland. „Geen Afrikaanse organisaties, nee. Die zijn er niet zoveel op dit gebied. We willen ook geen banden met overheden van één van de elf landen. Dat zou niet stroken met onze ideeën.”

The Nile Project, 24 juni Het Concertgebouw, Holland Festival