Nederland is niet meer bang om te staken

Arbeidsonrust

Opnieuw voert FNV Spoor vrijdag actie. Nederlandse bonden staken vrijwel nooit, maar economisch herstel leidt nu tot groeiende onrust.

Leden van FNV Spoor voeren actie op Den Haag Centraal. Foto Laurens van Putten/Novum

De Nederlandse arbeidsverhoudingen worden conflictrijker. De economie groeit, de ondernemingswinsten blijken ijzersterk, de roep om hogere lonen komt uit onverwachte hoek (Centraal Planbureau, De Nederlandsche Bank, IMF), dus de vakbonden voelen: er is meer te halen dan de al gebruikelijke loonmatiging.

De conflicten gaan over geld én over werk. Donderdag boekten vier ex-werkneemsters en de FNV een klinkende overwinning in Luxemburg toen het Europees Hof van Justitie hun verzet steunde tegen het flitsfaillissement van kinderopvangbedrijf Estro in 2014. Dat kostte toen 1.000 medewerkers hun baan.

Op de werkvloer manifesteert de economische omslag zich in meer arbeidsonrust. Vrijdagochtend voert FNV Spoor opnieuw actie, vanaf vijf uur op station Arnhem. Nederlandse bonden staken vrijwel nooit. Overleg staat voorop. Vorig jaar telde het Centraal Bureau voor de Statistiek, het CBS, niet meer dan 25 stakingen.

Staken is hier ook: learning on the job. Afgelopen maandag staakte FNV Spoor ook al. Volgende week dinsdag is er een actie in het basisonderwijs. Het is pionieren en experimenteren.

Allereerst met de aankondiging van de staking. Hoeveel tijd geven de bonden aan de werkgever én het publiek om zich voor te bereiden op het moment dat de zaak plat gaat?

FNV Spoor kondigde vorige week vrijdag rond het middaguur aan dat maandagmorgen een estafette-staking zou beginnen op de stations Den Haag CS en Zwolle. Ongeveer 100 werknemers deden mee. Treinen vielen uit. Maar reizigers van en naar Zwolle hadden later meer last van een stroomstoring dan de staking. Het uitblijven van ontwrichting was volgens mensen bij de bond ook te danken aan het feit dat de NS zoveel tijd had om zich voor te bereiden en hulpploegen achter de hand te houden. Dus is de vraag: gaat dat bij nieuwe estafette-acties anders?

Ja. FNV Spoor gaat de NS en de reizigers korter van te voren informeren, zegt bondsbestuurder Henri Janssen. Dat moet de overlast voor de NS opvoeren zonder sympathie van het publiek te verspelen.

Conflict bij de staatscasino’s

De vraag wanneer een staking wordt aangekondigd, is juist vanwege de groeiende conflictstof een steeds brisanter onderwerp. Twee maanden geleden eiste Holland Casino dat de drie stakende bonden uiterlijk zes uur van te voren hun actie zouden aankondigen. Dan kon het gokbedrijf naar eigen zeggen de veiligheid en gezondheid van bezoekers (lees: het voorkomen van agressief gedrag) in goede banen leiden. De voorzieningenrechter in Haarlem wees de eis eind april gedecideerd af. Hij vond een aankondigingstermijn van één uur wel voldoende. De bonden kwamen de werkgever tegemoet door de termijn op twee uur vast te stellen, mits Holland Casino bevestigde dat zij niet in allerijl vervangend personeel zou optrommelen om de speeltafels te bemannen.

2016: Personeel van bedrijven in de grootmetaal schrijven zich in voor de nieuwjaarsstaking, bedoeld om een nieuwe cao af te dwingen.
Foto ANP
2016: Buschauffeurs uit hele land zijn bereid te staken om een verdere afbraak van het openbaar vervoer tegen te gaan. Ruim veertig chauffeurs in uniform overhandigen een ultimatum aan Henri Meijdam, de directeur van het IPO (Inter Provinciaal Overleg). Ook wordt een petitie aangeboden, ondertekend door 2.000 buschauffeurs die aangeven het werk te zullen neerleggen, als vakbond FNV hen daartoe oproept.
Foto ANP

Bij Holland Casino hebben de bonden twee maanden gestaakt. De lengte illustreert het groeiende gevoel dat bonden en werkgevers niet vies zijn van wat meer confrontatie. De acties bij de distributiecentra van supermarktketen Jumbo eindigden twee maanden geleden met kwaaie bonden en een kwaaie Jumbo-directie, die de vakbonden in de ban doet. Jumbo wil zonder de bonden, maar mét de ondernemingsraad zaken doen over loonsverhoging en arbeidsvoorwaarden.

De bonden en Holland Casino sloten vorige week wél een onderhandelaarsakkoord dat de 3.000 werknemers, na jaren van nullijn, 2 procent meer loon geeft plus een eenmalige uitkering én meer werkzekerheid. Dat moet rust op de werkvloer geven bij de voorgenomen privatisering van het staatsgokbedrijf.

Stakingen op het spoor

Hoe anders is de situatie bij de NS. Bij Holland Casino staakten de drie bonden (FNV, CNV en de Algemene Bond Casinopersoneel) die betrokken zijn bij de cao. Bij de NS staakte alleen FNV Spoor. Dat is wel de grootste bond (6.000 leden) bij de NS (bijna 30.000 werknemers), maar de bonden bij het spoorbedrijf zijn notoir eigenzinnig en niet zo snel geneigd elkaar te steunen. Het was bijna 17 jaar geleden dat de FNV voor het laatst bij de NS had gestaakt.

De eisen van de FNV zijn ten dele atypisch voor een stakingsactie. Dat maakt mobilisatie van werknemers al helemaal lastig. De bond voert actie voor twee conducteurs op dubbeldekkers. Dat is baanbehoud voor werknemers én gunstig voor het veiligheidsgevoel van de reizigers. Maar de staking was óók gericht tegen de strategie van de NS om z’n winkel- en horeca-activiteiten af te stoten en niet mee te doen met aanbestedingen van regionale lijnen. Die gaan daardoor eerder naar buitenlandse staatsbedrijven, zoals Arriva (Deutsche Bahn) en Connexxion (Transdev, uit Frankrijk).

Die strategie wordt echter niet door de directie bepaald, maar door de eigenaar: de Nederlandse staat, in de persoon van minister Jeroen Dijsselbloem (Financiën, PvdA).

De staking van maandag kon bovendien niet rekenen op steun van het personeel van de af te stoten winkels: dat zou hen te gemakkelijk een doelwit maken voor het niet verlengen van hun contract, vreesde de FNV. Maar dat was voor de machinisten van de vakbond VVMC weer reden om niet mee te doen.

Actie in het basisonderwijs

Ten opzichte van de verdeeldheid en de diffuse doelen bij de spoorstaking zijn de acties in het basisonderwijs volgende week een toonbeeld van eensgezindheid.

Het is een actie van werkgevers, vakbonden en leerkrachten samen. Weken tevoren aangekondigd. De inzet is extra geld om de aantoonbaar hoge werkdruk te verminderen, een kwaliteitsdoel waar ook ouders zich mee kunnen identificeren. En is het wel een staking? De school begint een uur later.