Geherbronde zonnebrand

Ewoud Sanders

Begin deze week was ik getuige van een interessante conversatie bij de kassa van een drogisterij. Een man van eind zestig, begin zeventig vroeg: „Heeft u voor mij een antizonnebrandcrème?”

„Bedoelt u zonnebrand?”, antwoordde de jongen achter de kassa.

„Nee”, verduidelijkte de man, die enigszins geaffecteerd sprak, „ik zoek juist een crème of desnoods een olie die mij tegen zonnebrand kan beschermen.”

De jongen haalde zijn schouders op en zette drie flesjes op de toonbank. Op de eerste stond ‘Zonnemelk’, op de tweede ‘Zonnespray’ en op de derde ‘Hydraterende Zonnebrandspray’.

Producten die pretenderen dat zij rimpels voorkomen of wegpoetsen worden antirimpelcrème genoemd. Op de verpakking staat meestal ‘Anti-Rimpel Crème’ of ‘Anti-Aging Crème’. Weinig fabrikanten zullen voor een dergelijk product de verkorting rimpelcrème gebruiken, want die naam suggereert dat deze crème rimpels veroorzaakt.

Maar zonnebrand als verkorting heeft zelfs de Dikke Van Dale gehaald. In 1984 omschreef deze zonnebrand als „het verbranden van de huid door de zonnestralen, respectievelijk de kleuring daardoor”. In 1992 kreeg zonnebrand als tweede betekenis: „Verkorting van zonnebrandcrème, zonnebrandolie.”

Dergelijke verkortingen zien we vaker voor smeermiddeltjes en medicijnen. De ingrijpendste verkorting heeft zich voorgedaan bij het woord anticonceptiepil – een voorbehoedmiddel waarvan de populariteit onder jonge vrouwen aan het dalen is. De anticonceptiepil werd in 1964 in Nederland geïntroduceerd. Al snel sprak men kortweg van ‘de pil’. Ik vermoed dat deze verkorting is ontstaan als eufemisme. De conceptie, en wat daar zoal bij komt kijken, was indertijd nog met veel taboes omgeven. Voor sommige mensen moet het prettiger zijn geweest om kortweg ‘de pil’ te zeggen: de goede verstaander wist wel wélke pil.

Herbronnen

Iets anders. Deze week stond er een woord in NRC dat je daar niet vaak aantreft: herbronnen. Boven een artikel over de kabinetsformatie stond als kop: „Moet de PvdA herbronnen? Of toch weer meeregeren?” Het antwoord is inmiddels duidelijk: de PvdA zal niet meeregeren („Ja, nee is echt nee, maar zeg nooit nooit”) en volgens sommigen moet de partij dringend terug naar de bron – herbronnen dus, als tegenhanger van de netflixisering.

Zelf associeer ik herbronnen met new age, maar het blijkt van voor die tijd. In de jaren vijftig en zestig verschenen er theologische geschriften waarin sprake is van herbronnen en herbronning. Daar bedoelde men toen mee: teruggrijpen op de bronnen van het oerchristendom.

Vanaf het begin van de jaren zeventig komen we herbronnen tegen als een van oorsprong Vlaams woord dat opgang maakte in het Nederlands. Riemer Reinsma definieerde het in 1975 als: „Tot de bron terugbrengen; opnieuw voeden met de oorspronkelijke idealen.” Het gaat om een vertaling van het Franse ressourcer. Inmiddels wordt herbronnen bij ons niet langer als Belgisch-Nederlands beschouwd.

Zelf vind ik herbronnen een foeilelijk woord dat in vervoegde vorm zelfs nog lelijker wordt. Niet iedereen weet overigens hoe je het moet vervoegen. Op internet kom je zinnen tegen als „Onder het herbronde en hertaalde CDA gaan we weer terug naar de multiculturele samenleving”, en: „Révitaliseer jezelf om geherbrond thuis te komen bij jezelf.” De spellingchecker van Word wijst beide vervoegingen af, maar de eerste is correct.

schrijft elke week over taal. Twitter: @ewoudsanders