Hoe Rutte op zoek ging naar nieuwe Europese vrienden

Europese top in Brussel In aanloop naar de EU-top tast Rutte het krachtenveld af, nu de Britten weg zijn. Hij wil tegenwicht voor de hernieuwde Frans-Duitse as.

Demissionair premier Mark Rutte komt aan bij het Justus Lipsius-gebouw voor de bijeenkomst van de Europese Raad. Foto Jonas Roosens / ANP

Leven zonder de Britten, maar met een nieuwe Franse president die volle kracht vooruit wil met de EU. Hoe doe je dat? Tijdens de EU-top donderdag en vrijdag in Brussel, de eerste met Emmanuel Macron, buigen regeringsleiders zich niet alleen over migratie, economie of defensie. Het zal ook gaan over de nieuwe machtsverhoudingen en de verhoogde ambities in Europa.

„We ontmoeten elkaar in een politieke context die in een paar maanden volledig is veranderd”, zei Europees ‘president’ Donald Tusk woensdag.

Premier Rutte lijkt zich daarvan doordrongen. Hij zoekt naar een nieuwe positie voor Nederland op het Europese schaakbord. Vorige week reisde hij naar Parijs voor een persoonlijk onderhoud met Macron. Afgelopen maandag ging hij met de Belgen en Luxemburgers naar Warschau voor een ontmoeting met de Visegrad-landen – Hongarije, Polen, Tsjechië en Slowakije. En woensdag organiseerde hij in Den Haag een ‘minitop’ met de Benelux-partners en Scandinavische en Baltische leiders.

Zelden tastte Rutte het krachtenveld zo intensief af vlak voor een Europese top. De reden is simpel: nu de Britten de EU gaan verlaten „raakt Nederland zijn beste maatjes kwijt”, zeggen Brusselse diplomaten.

In het verleden trok Nederland vaak op met grote broer het Verenigd Koninkrijk bij het in toom houden van de EU-ambities en de machtsoverdracht waartoe dit zou leiden.

Maar zonder de Britten en mét Macron zullen de machtsverhoudingen in de EU flink gaan schuiven. Het ‘Macron-effect’ geeft de EU weer Frans-Duitse vleugels, waar kleine landen nerveus van worden. Natuurlijk: Macron zorgt voor nieuw elan, zeker vergeleken met een jaar geleden, toen eurokritische partijen in de lift zaten en het Europese project rijp leek voor de sloop. Niemand wil terug naar die tijd van existentiële crisis. Tegelijkertijd rijst de vraag: hoe dominant wordt het Macron-effect?

Oost-Europeanen onder druk

Oost-Europese lidstaten voelden het al toen Frankrijk vorige week de confrontatie zocht met onder meer Polen, over de regels voor detachering, die volgens Parijs zorgen voor oneerlijke concurrentie op de arbeidsmarkt. Ook in andere dossiers staan de Oost-Europeanen onder druk. De Europese Commissie spande vorige week zaken aan tegen Hongarije, Polen en Tsjechië omdat zij vluchtelingen weigeren op te nemen uit Griekenland en Italië. Daarnaast wordt Polen bekritiseerd omdat het land zijn eigen rechtstaat ondermijnt met politieke benoemingen van rechters. Het leidde tot een openlijke veroordeling door andere lidstaten, Frankrijk voorop, met Duitsland in het kielzog.

En toch reist Rutte naar de Poolse hoofdstad, want zijn zoektocht naar nieuwe allianties om de Frans-Duitse as tegenwicht te bieden acht hij van groot belang. „We zijn het niet altijd over alles eens en als het gaat om migratie zijn onze posities zelfs zeer verschillend,” zei Rutte in Warschau.

„Maar gezien de belangrijke beslissingen die voor ons liggen over de toekomst van de EU, moeten we de dialoog voortzetten.”

Over de vergezichten van Macron - zoals eigen middelen en een minister van Financiën voor de eurozone - sprak Rutte niet. Wel over het belang van de interne markt, structurele hervormingen en het scheppen van banen, zaken waarin Frankrijk van oudsher teleurstelt en Oost-Europese landen volgens Rutte juist „jaloersmakend” uitblinken en „zeer vergelijkbare standpunten” hebben met die van de Benelux. De Visegrad-leiders, gecharmeerd van het feit dat drie West-Europese leiders de moeite namen om naar Warschau te komen, smulden ervan.

Maar Rutte’s zoektocht naar nieuwe vrienden gaat over hobbels. Toen hij zijn Oost-Europese collega’s aansprak op hun weigering vluchtelingen op te nemen, zette de Hongaarse premier Viktor Orbán de hakken in het zand: „Die opgedrongen migratie brokkelt onze identiteit af.”

Tegelijk dwingt Rutte als een van de langstzittende leiders in de EU respect af. De problemen rondom het Nederlandse Oekraïne-referendum, dat in Oost-Europa veel kwaad bloed zette, loste hij uiteindelijk op, tot ieders tevredenheid. In het nieuwe Europa zonder de Britten, waar iedereen zich moet herpositioneren, heb je als allemansvriend een streepje voor.