Zelfs de tandarts weet niet altijd waarom hij verstandskiezen trekt

Tandheelkunde

Verstandskiezen leveren mensen meer last op dan lust. Moet je ze laten zitten of preventief laten trekken?

Foto Koen Suyk/ANP

Ongeveer 200.000 verstandskiezen worden er jaarlijks in Nederland getrokken of weggeopereerd. En voor veel van die kiezen geldt: niemand weet of hun verwijdering zinvol was.

Enerzijds is dat niet erg, want verstandskiezen hebben geen functie. Anderzijds kan het problematisch zijn, want trekken of opereren kan vervelende bijwerkingen hebben. Zoals een kaakontsteking of een tijdelijke of blijvende uitval van het gevoel in onderlip en kin, doordat een zenuw beschadigd raakte.

Trekken kan ook nuttig zijn: een verkeerd groeiende verstandskies kan zo krap in de kaak zitten dat hij buurkiezen aantast. Dan moet de verstandskies er op oudere leeftijd alsnog uit, met een vergrote kans op complicaties.

„Doordat goed onderzoek ontbreekt, blijft die onzekerheid voorlopig bestaan”, zegt mond-kaak-aangezichtschirurg Hossein Ghaeminia van het Nijmeegse Radboudumc. „Maar we kunnen tegenwoordig wel beter voorspellen wie de meeste kans heeft op latere problemen, of op complicaties door de ingreep. Een persoonlijke afweging is dus het best.” Ghaeminia promoveert vrijdag op de aanpak van problematisch groeiende verstandskiezen. Hij besluit zijn proefschrift met een beslisboom voor wel of niet ingrijpen.

Rokers, mensen ouder dan 26 jaar, vrouwen, mensen met een slecht werkend afweersysteem of een slechte mondhygiëne hebben wat meer kans op problemen na een verstandskiesverwijdering. Als de kies diep in het kaakbot groeit, als er na de operatie veel resten in het kaakgat achterblijven, of als de behandelende arts onervaren is, is de kans op problemen ook groter. En dat is ook zo als de wortel van de kies problematisch dicht bij de lip- en kingevoelszenuw (de nervus alveolaris inferior) ligt.

Computermodel van een onderkaak met een verkeerd groeiende verstandskies. De wortels ervan liggen vlakbij een belangrijke gevoelszenuw. Illustratie Studio Koster van Lienen

„In Canada bestaat zelfs een soort stemwijzer voor verstandskiesuitname”, zegt Ghaeminia. „Die is meer op de patiënt gericht. Je kunt bijvoorbeeld invullen of de kosten op dit moment voor jou belangrijk zijn.”

Nutteloos geworden

Verstandskiezen zijn in de loop van de evolutie nutteloos geworden voor de mens. We hebben er nu meer last van dan lust. In de afgelopen honderdduizenden jaren is het gezicht van de mens gekrompen en is de schedel gegroeid. We hebben meer hersenen, maar minder kauwvermogen. Dat hebben we niet meer nodig nu we niet meer urenlang vezelige voeding vermalen, maar zachter, gekookt voedsel eten. De mens kreeg kleinere kaken.

Ruim een vijfde van de mensen krijgt al geen verstandskiezen meer. „Het idee is dat we bezig zijn onze verstandskiezen te verliezen”, zegt Ghaeminia. „En het kan zijn dat we nog meer tanden of kiezen kwijt gaan raken. Bij ongeveer twee procent van de mensen komen de kleine snijtanden – de voortanden naast de hoektanden – al niet meer voor.”

Verkeerd in de kaak

Het idee dat de verstandskies zijn functie is kwijtgeraakt in de evolutie wordt versterkt doordat bijna bij een kwart van de mensen die kiezen er wel zijn, maar verkeerd in de kaak komen te zitten. Achterover geheld. Of juist een kwartslag naar voren gedraaid, waardoor de kies in de kaak blijft en tegen de onderzijde van de naastliggende kiezen drukt. Die geïmpacteerde verstandskiezen vormen voor medici het grootste probleem. Moeten ze weg, of kunnen ze blijven?

Er zijn grote internationale verschillen. „In de Verenigde Staten is het nog steeds gebruikelijk om bij iedereen alle verstandskiezen weg te halen, hoe ze ook groeien. Vaak al op 13- tot 14-jarige leeftijd”, zegt Ghaeminia. „Maar in het Verenigd Koninkrijk is in 2000 een overheidsadvies verschenen om heel terughoudend te zijn, ook bij geïmpacteerde verstandskiezen. De redenering was: er is geen wetenschappelijk bewijs voor het nut van weghalen, dus moeten we ze laten zitten. Het advies was om alleen na meerdere klachten verstandskiezen weg te laten halen. Het aantal getrokken verstandskiezen nam na 2000 sterk af, maar neemt inmiddels weer toe, omdat verstandskiezen op termijn te veel schade berokkenden aan de aangrenzende kiezen. Er is nu veel kritiek op die richtlijn.”

Je mag dus niet zeggen dat iets een medisch zinloze behandeling is als er geen bewijs voor is, besluit Ghaeminia. „En zo lang dat bewijs er niet is, waarin je ook met persoonlijke factoren rekening houdt, is de persoonlijke afweging het beste.”

Ghaeminia: „Om dit te onderzoeken moet je eigenlijk twee gelijke groepen mensen hebben. Bij de ene groep haal je de verstandskiezen weg. Bij de andere laat je ze zitten. En dan kijk je gedurende 30 jaar wat er gebeurt. Dat is duur en moeilijk. Zo’n studie wordt volgens mij nog nergens gedaan.”