Cultuur

Interview

Interview

Ex-dissident Karol Modzelewski: ‘Ze willen de democratie vernietigen’

Interview Karol Modzelewski, Met groen licht voor juridische hervormingen kan regeringspartij PiS de Poolse rechtsspraak controleren

Karol Modzelewski weet wat tirannie is. De naamgever van de Poolse anticommunistische vakbond Solidariteit werd geboren in Moskou in 1937: het jaar van Stalins Grote Zuivering. Kort daarna werd zijn biologische vader afgevoerd naar een werkkamp.

Modzelewski’s eigen strijd tegen de Poolse communisten bracht hem drie keer naar de cel. Een eerste keer in 1965, nadat hij een generatie dissidenten inspireerde als co-auteur van een ‘Open brief aan de partij’. Een laatste keer nadat generaal Jaruzelski in 1981 de noodtoestand uitriep. De gevangenis is gruwelijk, zegt Modzelewski, maar ook leerzaam: „het is de keerzijde van de samenleving, iets wat je moet kennen.”

In het Polen van 2017 kijkt de historicus vanuit zijn krappe flat, driehoog in een Warschause arbeiderswijk, met weerzin naar de manier waarop regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) omgaat met de door hemzelf zo fel bevochten vrijheid. De nationaal-conservatieven van PiS „willen de structuren van de democratie vernietigen”, zegt de 79-jarige Modzelewski met vermoeide stem, maar heldere ogen.

Dat vertelde hij nog voor PiS dinsdag haar nieuwste triomf beleefde in de machtige partijvoorzitter Jaroslaw Kaczynski omschreef als een „reformatie”. De Sejm, het parlement waar PiS een absolute meerderheid heeft, kreeg van het grondwettelijk hof groen licht om de Poolse rechtsspraak te vertimmeren. Althans, zo luidt de interpretatie van PiS, dat werkt aan een wetsvoorstel om de Nationale Raad voor de Rechtsspraak (KRS) op de schop te nemen. Critici verwachten dat PiS de uitspraak aangrijpt om de rechtsspraak te beïnvloeden.

Het KRS, een 25-koppig college van magistraten en politici, selecteert rechters en waakt over ethische regels. De regeringspartij wil de 15 rechters in de raad, nu nog verkozen door collega’s, vervangen door kandidaten die zijn goedgekeurd door het parlement. Een tweede wetsvoorstel zou de invloed van de minister van Justitie, Zbigniew Ziobro, op de benoeming van het bestuur van rechtbanken uitbreiden.

Als de Sejm de voorstellen goedkeurt, gaat alweer een cruciale overheidsinstelling voor de bijl, zeggen critici. PiS bracht eerder het openbaar ministerie onder controle van Ziobro en installeerde bondgenoten bij de publieke omroep, het leger, staatsbedrijven én het grondwettelijk tribunaal. In een anonieme peiling onder 3.000 Poolse rechters, uitgevoerd door de magistratenvakbond, was minder dan 1 procent van de ondervraagden voorstander van de hervormingen.

Ze liquideren de onafhankelijkheid van het recht en introduceren angst.

Maar ‘prezes’ Kaczynski, die volgens Modzelewski vroeger als lid van de anticommunistische oppositie nog „helemaal niets” betekende, beschouwt veel magistraten als leden van een vijandig netwerk van oude communisten en hun collaborateurs. Zij zouden verborgen invloed uitoefenen binnen het overheidsapparaat, de media én justitie en zowel PiS als de Poolse democratie beknotten.

Volgens minister Ziobro zullen de hervormingen juist het einde van „een staat in staat” garanderen. Hij stelt dat de KRS een wapen is in handen van de oppositie.

Modzelewski, slachtoffer van communistische rechters, noemt de werkwijze van PiS een „cynische en destructieve” strategie om autoritair te kunnen regeren. „Ze liquideren de onafhankelijkheid van het recht en introduceren angst. Dat zag je al onder de journalisten van de openbare omroep. Vervolgens gaan ze die angst opdringen aan de burger.” De media praten routineus de regering na, maken tegenstanders verdacht.

Verliezers

Oppositiegezinde Polen trekken zich de haren uit het hoofd, maar in opiniepeilingen behoudt PiS een absolute meerderheid in het parlement. Modzelewski is niet verbaasd. In zijn wijk, vol flats gebouwd voor de ijzersmelters van staalbedrijf Huta Warszawa, stootten mensen hem regelmatig aan om over politiek te praten. „Velen stemmen niet. Maar wie stemt, stemt PiS.”

De liberalisering van de economie veroorzaakte ongelijkheden, arbeiders verloren status en zekerheden. Modzelewski: „Zij hoorden na de omwentelingen dat Polen gewonnen had, maar voelden zich verliezers. Ze besloten dat de nieuwe elite hen bestolen had, met behulp van buitenlandse kapitalisten.” Hun nageslacht marineerde in die verbittering. „Ze zien de liberale democratie als façade voor een oligarchisch systeem.”

„Polen moet van de knieën”, zegt PiS tegen landgenoten die naar West-Europa trekken voor een beter loon en een hogere levensstandaard. Een idee dat het ook projecteert op buitenlandpolitiek: Warschau krijgt nog steeds niet het verdiende respect uit Brussel, Berlijn en Parijs. Kaczynski beloofde zijn kiezers een „beschavingssprong” en nam populaire maatregelen zoals verhoging van de kinderbijslag. De eerste successen zijn er: de consumptie stijgt, de economie groeide naar 4 procent.

De liberale oppositie daarentegen biedt onvoldoende alternatieven en geloofwaardigheid: ook aan hen kleeft een reputatie van brute machtspolitiek en nepotisme. Burgerbewegingen hebben moeite om leden aan zich te binden en zijn makkelijk te ontwrichten, zegt Modzelewski: „wantrouwen is de grootste ziekte van onze samenleving”.

Volgens Modzelewski kunnen economische tegenvallers PiS op de lange termijn wel schaden. „Kaczynski weet veel over intriges en manipulatie, niet over economisch beleid.”

In Rusland, waar Modzelewski nog familie heeft, trekt de samenleving wel wat tegenslag. „Wie het slecht heeft, troost zich met de gedachte dat de wereld bibbert voor Moskou.” Warschau heeft minder geduld: „Polen zijn ondeugende kinderen.”

Lees ook het interview met econoom en voormalig minister van Financiën en vicepremier Leszek Balcerowicz: ‘We hebben in Polen niet hard genoeg hervormd’