Column

In de onderbuik van de Gouden Eeuw

Column

Wie was Torrentius? Van de kunstenaar is maar één, mysterieus schilderij bekend. Maarten de Kroon heeft een documentaire over het werk gemaakt. De schim van de schilder biedt daarin al genoeg stof voor een spannende film.

Het is geen wonder dat filmmakers zich aangetrokken voelen tot de speculatieve theorieën dat de schilders in de Gouden Eeuw heimelijk gebruikmaakten van optische instrumenten, zoals de camera obscura, spiegels en lenzen, om hun meesterwerken te vervaardigen. Dat maakt de schilders immers een klein beetje tot hun verre verwanten en voorvaderen.

De Britse kunstenaar David Hockney ging in zijn controversiële boek Secret Knowledge (2001) op zoek naar de ‘verloren technieken’ van de oude meesters. Dat boek inspireerde uitvinder Tim Jenison, die fortuin maakte met zijn bedrijf in digitale videotechniek, tot het ontwikkelen van een ingenieus systeem van lenzen en spiegels, waarmee volgens hem Johannes Vermeer gewerkt zou kunnen hebben. Dat hele ingewikkelde, tijdrovende proces is vastgelegd in de documentaire Tim’s Vermeer uit 2013.

Tim’s Vermeer heeft nu een Nederlandse pendant gekregen, in het minder spectaculaire – maar ook minder speculatieve – Mysterious Masterpiece, dat momenteel te zien is in verschillende filmhuizen. Regisseur Maarten de Kroon, die eerder met zijn broer Pieter-Rim de Kroon de documentaire Hollands Licht maakte, gaat uitgebreid in op alle raadselen rond het enige bewaard gebleven schilderij van de Nederlandse schilder Johannes Torrentius uit 1614: Stilleven met breidel, bedoeld als een loflied op de matigheid en te zien in het Rijksmuseum.

Die waarschuwing voor liederlijkheid is nogal ironisch, tegen de achtergrond van wat er bekend is over de extravagante levenswandel van de schilder, die ook nog eens onvoorzichtig te koop liep met zijn atheïstische opvattingen. Dat leverde hem – na te zijn gemarteld – uiteindelijk in Haarlem in 1628 een gevangenisstraf op van twintig jaar. Daarvan zat hij slechts twee jaar uit; Torrentius kwam vrij op voorspraak van de hoogste kringen. Waarom precies, is na zoveel eeuwen niet meer te achterhalen.

Zo stuit Maarten de Kroon wel vaker op de ontoereikendheid van de bronnen, in zijn film over de ‘cold case’ Torrentius. Voor de kijker is dat soms frustrerend, maar dat maakt in ieder geval duidelijk dat De Kroon zich niet te buiten gaat aan de soms wilde speculaties van Tim’s Vermeer. Die film leidde naar een spectaculaire ontknoping: de film zou aantonen hoe Vermeer zijn schilderijen ‘nagenoeg zeker’ heeft gemaakt met behulp van een soort ‘camera lucida’. De Kroon is veel voorzichtiger in zijn bespiegelingen over Torrentius en zijn raadselachtige kunstwerk. Ondanks chemische proeven en infrarood-studies is nog steeds niet duidelijk hoe de schilder zijn schilderij precies maakte. De samenstelling van zijn verf blijft onduidelijk, evenals zijn schildertechniek. Dat is misschien minder opmerkelijk dan het lijkt: vooraanstaande schilders liepen niet te koop met de geheimen van hun vak.

Roekeloos

De Kroon kan in Mysterious Masterpiece slechts af en toe een glimp laten zien van een kant van de Gouden Eeuw die zich grotendeels clandestien en in de schaduw voltrok – totdat Torrentius te roekeloos werd. Maar zelfs de schim van de schilder biedt genoeg stof voor een spannende film. De Kroon op zijn beurt overspeelt zijn hand niet met al te stellige conclusies, maar biedt de kijker volop kans om mee te puzzelen, in zijn kunsthistorische detective.

Ook rond Torrentius’ leven blijft veel onopgehelderd. Na zijn ‘tortuur’ en gevangenisstraf vertrekt de schilder naar Londen, en verdwijnt daar voor jaren uit zicht. De in zijn tijd beruchte pornografische werken van Torrentius zijn vernietigd; over de portee van zijn ‘ketterse’ opvattingen bestaat onduidelijkheid. Zijn enig overgebleven schilderij bleef bij toeval bewaard: het diende lange tijd als deksel van een ton, voordat het – pas in 1914 – werd herontdekt.