Begrip voor de fatale vrouw

Femme fatale

Ze beleeft een kleine comeback in de film, maar de nieuwe femme fatale is niet langer ondoorgrondelijk.

Rachel Weisz in ‘My Cousin Rachel’: onschuldig of femme fatale?

In de klassieke film noir smelten mannen bij de aanblik van een verleidelijke vrouw. Ze vermoeden dat zij gevaarlijk is, maar kunnen het niet helpen. Ze zijn als was in de handen van deze fatale vrouw, een archetype dat al eeuwen tot de verbeelding spreekt.

De femme fatale is met al haar oppervlakkige charme een levensgevaarlijke manipulator. Zij gebruikt haar lichaam om haar zin te krijgen. De laatste jaren is zij bezig aan een comeback. Zo zijn Gone Girl, Love & Friendship en Lady Macbeth allemaal films met fatale vrouwen.

Aan dit rijtje kan nu My Cousin Rachel toegevoegd worden. Hierin raakt de jonge hoofdpersoon erotisch geobsedeerd door een beeldschone vrouw, nota bene zijn nicht, die al dan niet zijn surrogaatvader vermoordde. Het is een film over ambiguïteit en perceptie: is nicht Rachel een femme fatale of maakt hoofdpersoon Philip dat van haar?

Die nadruk op twijfel en beeldvorming – is zij nou wel of niet een fatale vrouw? – onderscheidt deze recente films van de film noir uit de jaren veertig en vijftig, waarin het de man meestal direct duidelijk is wat voor vlees hij in de kuip heeft. De verwarring hangt samen met de vertelvorm: door wiens ogen zien we het verhaal? In My Cousin Rachel is Philip de verteller, maar hoe gekleurd is zijn visie op nicht Rachel, die hij beurtelings ziet als moordenares, lustobject, heks en aanstaande echtgenoot?

Ook Gone Girl draait om perceptie. Het eerste uur toont de teloorgang van het huwelijk tussen Nick en Amy, waarbij wordt gesuggereerd dat Nick een sociopaat is die zijn vrouw heeft vermoord. Amy is het slachtoffer van zijn frustratie en bitterheid. Maar is die perceptie wel juist? Halverwege verandert de film van vertelvorm. We zien nu Amy’s kijk op het verhaal: zij zette haar ‘moord’ in scène als wraak op haar overspelige, onverschillige man.

In Love & Friendship, naar een jeugdwerk van Jane Austen, is de goedgebekte Lady Susan een immorele, meesterlijke manipulator die met een sukkelige, steenrijke man trouwt die niet doorheeft dat zij zwanger is van haar knappe minnaar. Hoewel Lady Susan een loeder is – zo vernedert zij keer op keer haar dochter – blijft zij sympathiek. De kijker verkneukelt zich om haar gewiekstheid en gunt haar de overwinning: weg met die sukkelige, zelfingenomen, ijdele mannen!

In de klassieke film noir verbergt een femme fatale haar kwaadaardigheid achter een maskerade van sensuele vrouwelijkheid. Dat ze het patriarchaat uitdaagt, moest ze meestal bekopen met de dood. Die straf weerspiegelde op symbolische wijze het weer op hun plek zetten van de vrouwen die in de Tweede Wereldoorlog in fabrieken werkten en een zelfstandig leven leidden.

De nieuwe femme fatale is ambivalent, zoals ook blijkt uit de felle discussies rond Gone Girl: is Amy nou een monster of een radicale feministe? Regisseur Fincher verplaatst de kijker in haar hoofd, waardoor we haar beweegredenen zien, maar laat het oordeel aan de kijker. Hetzelfde geldt voor My Cousin Rachel. In de eerste verfilming uit 1952, met een jonge Richard Burton en Olivia de Havilland, is het einde eenduidig. In de nieuwe versie blijft het ambigu, en verandert zelfs de held constant van mening onder invloed van roddels, paranoïde verdenkingen en nepnieuws. Focus je op Rachels witte paard, symbool van onschuld, of zie je haar zwarte kleding, het uniform van de zwarte weduwe?

Lady Macbeth laat in strakke, benauwende kaders ondubbelzinnig zien dat de voor een grijpstuiver gekochte heldin, die zich ontpopt tot moordenares, slachtoffer is van een liefdeloze man en tirannieke schoonvader. Haar begrijpelijke drang naar vrijheid en liefde leidt tot gruweldaden.

Vier films, meervoudige standpunten; even diffuus als het postfeminisme. Als loeder of psychobitch is de nieuwe femme fatale nog altijd formidabel. Maar we begrijpen haar nu iets beter.