Positief liegen is het perfecte antwoord op fake news

Documentaire

Liegen mag gewoon, leerde Rutger Lemm toen hij zich verdiepte in de Israëlische schrijver Etgar Keret.

‘Hij vertelt leugens om je de waarheid beter te laten begrijpen. In tegenstelling tot kwaadaardige leugenaars die willen dat je minder van de waarheid ziet.” Dit zei Nimrod Keret over zijn beroemde broer, in de documentaire Etgar Keret: Based on a True Story waar ik met regisseur Stephane Kaas vier jaar aan werkte. De uitspraak verwarde me: liegen om de waarheid te vertellen leek me een typische contradictio in terminis.

Maar naarmate we de Israëlische schrijver Etgar Keret beter leerden kennen, maakte Donald Trump zijn opmars en begreep ik het opeens. De ‘positieve leugens’ van Keret zijn misschien wel het perfecte antwoord op het cynisme van alternative facts en fake news. Keret begon met schrijven als reactie op de zelfmoord van zijn beste vriend tijdens hun dienstplicht. Zijn extreem korte surrealistische fictieverhalen en ontelbare bizarre anekdotes beantwoorden telkens weer de essentiële vraag: waarom zou je géén zelfmoord plegen? Oftewel: wat maakt het leven de moeite waard? Maar hoe doe je dat, liegen om tot de waarheid te komen? Een korte cursus.

1. Liegen mag

Ten eerste moet je uit je hoofd zetten dat liegen per definitie slecht is. Zoals Keret zegt: „Een leugen is als een mes. Je kunt er iemand mee neersteken, maar je kunt er ook een boterham voor je zoon mee smeren.”

2. Voel empathie voor je verzinsels

In Kerets verhaal Leugenland is hoofdpersoon Robbie als kind al een uitstekende leugenaar. Robbies verzinsels zijn per definitie verdrietig: een zieke oom, een hond die hij heeft aangereden – er zijn toch geen echte consequenties. Maar als hij op een nacht via een geheime doorgang in Leugenland terechtkomt, ziet hij dat al zijn leugens daar levensecht zijn. Robbie besluit alleen nog maar positieve leugens te vertellen: zijn oma is niet overleden, maar heeft juist de loterij gewonnen.

3. Het hoeft niet zoetsappig te zijn

Kerets personages zijn vaak antihelden: slackers, halve criminelen, taxichauffeurs. Ze overwegen zelfmoord, ze zuipen, ze maken fouten. Maar zoals Keret zegt: „Ik weet zeker dat ze je altijd zouden helpen als je ze de weg zou vragen.” Het zijn soms lompe, luie types, maar met een hart van goud. Daarom ziet Keret zijn rauwe verhalen als een voortdurend pleidooi voor medemenselijkheid.

4. Het gaat om het gevoel

„Toen ik mijn vrouw voor het eerst kuste, was het alsof ik zweefde. Ik wist dat dat natuurkundig gezien niet kon, maar zo voelde het”, aldus Keret. Zo is het ook met zijn absurde verhalen: dat vissen kunnen praten, voelt in een Keret-verhaal volkomen logisch. Net zoals de overdrijvingen in zijn anekdotes: misschien zagen niet echt vijftig mensen hoe hij uitgleed op het plein, maar zo voelde het wel.

Zo pleit Keret voor een subjectieve waarheid, die soms dichter bij het leven komt dan de hoger aangeschreven objectieve (wetenschappelijke, journalistieke) waarheid. Dit verklaart misschien ook waarom Trumps ogenschijnlijke gebrabbel bij veel mensen een snaar raakt. Zijn negatieve leugens raken aan hun waarheid.

Positief liegen. Probeer het eens.