Pionier, grondlegger, visionair, megalomaan

4 x Karlheinz Stockhausen

Het Holland Festival voert drie werken van hem op. Bewonderaars en kenners over waarom je Karlheinz Stockhausen écht niet mag missen.

In december vertoeft hij tien jaar op Sirius, de ster waar de Duitse componist Karlheinz Stockhausen (aldus hemzelf) voor zijn geboorte zijn muzikale training had genoten en waar hij na zijn dood de eeuwige klankvelden zou bewandelen.

In de tussentijd ontpopte Karlheinz Stockhausen zich tijdens zijn aardse omzwervingen (1928-2007) tot een van de briljantste geesten van de naoorlogse muziek. Hij zette nieuwe wegen uit voor generaties moderne componisten en drukte een stevige stempel op jazz en popmuziek (van Miles Davis en The Beatles tot Kraftwerk en Aphex Twin).

Meer omstreden waren zijn science-fictionachtige theatrale opvattingen, zijn uitgesproken spirituele overtuigingen en zijn uitspraken over de aanslag op de Twin Towers, die hij als het grootste kunstwerk in de kosmos bestempelde.

In aanloop naar het monsterproject Aus Licht, een driedaagse marathonvoorstelling tijdens het Holland Festival van 2019 met een omvangrijke selectie uit Stockhausens zevendelige operacyclus Licht, besteedt het Holland Festival deze editie ruim aandacht aan zijn werk.

De muzikale founding father

Jochem Valkenburg, programmeur muziek en muziektheater van het Holland Festival. Deed voor zijn proefschrift onderzoek naar Stockhausens werk:

„Bij Stockhausen denk ik ten eerste aan zijn gretige experimenteerdrift. In iedere compositie vond hij zichzelf opnieuw uit. Stukken als Momente, Mantra en Trans werden kort na elkaar geschreven, maar laten toch alle drie een unieke klankwereld horen.

„Bovendien was hij een van de belangrijkste founding fathers van de nieuwe muziek. Hij liep altijd voorop, met grensverleggende ideeën die hij tot in de uiterste consequenties doordacht. Het is veelzeggend dat de naoorlogse muziekgeschiedenis voor een belangrijk deel samenvalt met zijn persoonlijke ontdekkingstocht. Hij was toonaangevend, in vrijwel elk denkbaar domein. Hij componeerde grensverleggend instrumentaal werk, maar was tevens een pionier in de elektronische muziek. Hij dacht fundamenteel na over vorm, experimenteerde met nieuwe muzieknotaties en was een van de eerste componisten die de theatrale en ruimtelijke werking van muziek meecomponeerde.

„Niettemin loopt er een heel systematische lijn door zijn oeuvre. Vlak na de Tweede Wereldoorlog vertrok hij vanuit een totale versplintering van de muziek om een radicaal nieuw begin te kunnen maken. Maar al snel begon hij de brokstukken weer aan elkaar te lijmen. Zijn titels spreken boekdelen: van Punkte gaat het naar Gruppen en Momente. Je hoort hem als het ware uitzoomen en stap voor stap een nieuwe toontaal opbouwen.

„Stockhausen durfde groot te denken. Neem zijn Helikopter Streichquartett, de derde scène uit zijn opera Mittwoch, waarin hij de vier strijkers rond laat vliegen in helikopters. Het stuk is vaak afgedaan als een gimmick. Ten onrechte. Het is wel degelijk onderdeel van een dramaturgische opbouw. In de opera is het een soort hemelvaartsmoment. In 2019 hopen we dat te kunnen laten horen, als het stuk onderdeel is van Aus Licht.”

Michel van der Aa. Foto Marco Borggreve

De elektronische pionier

Michel van der Aa, componist:

„Mijn eerste Stockhausen-ervaringen gaan terug tot mijn conservatoriumtijd. Ik zat vaak in de bibliotheek om braaf de meesterwerken van de naoorlogse avant-garde te beluisteren op van die enorme koptelefoons. Vooral zijn vroege stukken hebben een grote indruk op mij gemaakt.

„Wat ik charmant vind aan Stockhausen is de combinatie van ratio en intuïtie. In zijn enthousiasme om nieuwe wegen te verkennen kon hij zeer cerebraal te werk gaan, maar hij durfde zijn systemen ook los te laten als de muziek daar om vroeg.

„In zijn elektronische werk is het vooral de klank die mij raakt. De manier waarop hij omging met die oude analoge apparatuur vind ik zeer bijzonder. Ik hoor een menselijke, tactiele relatie tot het geluid die we door de digitale revolutie zijn kwijtgeraakt. Niet voor niets maken we nu een enorme revival mee van analoge synthesizers, ringmodulatoren en oscillatoren. We willen weer aan knoppen kunnen draaien en kabels kunnen steken.

„In mijn eigen muziek speelt de relatie tussen elektronische en akoestische klanken een grote rol. Ook op dat gebied was Stockhausen een pionier. Neem Mantra, waarin hij de klank van de piano’s als het ware elektronisch ‘verlengt’. Hij was een van de eerste componisten die de techniek een volwaardig aandeel gaf in de uitvoering.

„Wat ik heel gaaf vind is dat Stockhausen zo ongelooflijk groot durfde te denken. Zo’n operacyclus als Licht, kom daar vandaag maar eens om. Ik denk dat we tegenwoordig een voorbeeld kunnen nemen aan die compromisloze megalomanie. Juist nu we in de kunsten een flinke financiële knauw te verwerken hebben gekregen, moeten we niet in beperkingen denken. We moeten weer grote stukken durven maken!”

De omstreden muziektheatrale visionair

Marco Blaauw, trompettist. Werkte vanaf 1990 intensief samen met Stockhausen:

„Mijn eerste kennismaking met Stockhausens werk was visueel, via een foto. In de jaren tachtig stuitte ik op een partituur, waarop zijn zoon Markus stond afgebeeld in een kostuum, trompet en dempers in de aanslag. In één oogopslag was duidelijk dat die figuur meer moest kunnen dan alleen goed spelen vanachter een lessenaar. Hier stond iemand die ook een theatrale rol vervulde op het podium. Dat vond ik fascinerend.

„Stockhausen is een wegbereider geweest in de vermenging van instrumentale muziek en theater. In zijn operacyclus Licht worden de protagonisten voor het eerst in de geschiedenis vertolkt door instrumenten in plaats van zangers. De partijen staan vol met heel gedetailleerde theatrale en choreografische aanwijzingen. Soms is het een behoorlijke uitdaging om die te realiseren, want Stockhausen putte voor de theatrale uitwerking van zijn muziek vaak inspiratie uit zijn dromen. Een voorbeeld is Michaels Reise um die Erde, een scène uit de Licht-opera Donnerstag. Daarin vliegt de aartsengel Michael, een van de hoofdpersonages, rond de wereld om de mensheid te bestuderen. Zie dat maar eens overtuigend vorm te geven op een podium.

„Stockhausen vloog trouwens veel in zijn dromen. Volgens mij is het een perfect symbool voor zijn verlangen om het aardse te ontstijgen. Hij kon zich mateloos irriteren aan het dagelijkse geploeter. ‘De geest is zoveel sneller’, verzuchtte hij dan.

„Er is stevige kritiek geuit op het theatrale aspect van Stockhausens muziek. Het zou naïef, Vrije School-theater zijn. Ik heb ook wel eens moeten gniffelen om de bizarre kostuums die hij uitdacht, al heb ik altijd bewondering gehad voor de vooruitstrevendheid van zijn ideeën. Je kunt erover discussiëren of de esthetische uitwerking altijd even geslaagd was. Hij was per slot van rekening componist, geen regisseur. Toch hoeft dat voor een nieuwe generatie uitvoerders geen enkel probleem te zijn. De visionaire plannen liggen er, nu is het aan ons om daar iets overtuigends van te maken.”

Foto Bas Czerwinski/ANP

De veeleisende klaviercomponist

Lucas en Arthur Jussen. Tijdens het Holland Festival spelen de broers Stockhausens ‘Mantra’, voor twee piano’s, slagwerk en elektronica:

Arthur: „Mantra is een megalomaan stuk en voor de luisteraar een behoorlijke kluif. Dat is het ook voor ons als uitvoerders, gezien de lengte, de immense hoeveelheid noten en de grote complexiteit en virtuositeit. Niettemin is het een meesterwerk. De partituur staat als een huis. Als wij onze partijen goed coördineren dan valt alles op z’n plek.”

Lucas: „Stockhausen schrijft waanzinnig goed voor piano, al vraagt hij wel het bijna onmogelijke van zijn uitvoerders. In Mantra spelen we niet alleen piano, maar ook woodblock en crotales [kleine bekkentjes, red.], vaak kriskras door elkaar. Tussendoor bedienen we de elektronica. Er zijn passages waarvan we in eerste instantie dachten: dit is com-pleet onmogelijk. Maar nee, alles blijkt te kunnen. We hebben dus geen excuus.”

Arthur: „Je moet natuurlijk wel een beetje kunnen multitasken. Een lange adem is ook een pre. Het stuk vraagt om zeventig minuten opperste concentratie, anders gaat het mis. De grootste uitdaging? Vreemd genoeg de verstilde passages. Stockhausen schrijft daar hele lange rusten voor, die we tot op de milliseconde nauwkeurig moeten uittellen. De spaarzame noten die er staan, moeten namelijk exact op het goede moment komen.”

Lucas: „Ik denk dat ook de lengte een uitdaging is. Ruim een uur muziek aan een stuk, zie daar maar eens een goede spanningsboog in te creëren, met aandacht voor de muzikale lijn. Mantra is namelijk geen conceptuele klankkunst. Het is muziek die ademt en die in essentie heel melodisch is gedacht. Wij vinden het heel belangrijk Mantra zo te benaderen, bijna alsof het Mozart of Beethoven is. Alleen dan doen we Stockhausen recht.”