Opinie

Natuurlijk zijn mensenrechten een breekpunt in de formatie

Vluchtelingendeals die strijdig zijn met mensenrechten zijn nooit een optie, schrijft Amnesty-directeur . Hij snapt wel waarom GroenLinks de formatie op migratie liet stuklopen.

Foto AP, bewerking NRC

De Libische kustwacht nadert een boot met vluchtelingen en migranten. In plaats van te helpen, schieten ze in de lucht, intimideren inzittenden en beroven ze van hun bezittingen. Dit tafereel vond eind mei plaats, aldus Artsen zonder Grenzen.

Het was niet de eerste keer dat deze kustwacht reddingsacties van ngo’s op de Middellandse Zee dwarsboomt. Eerder werd een (onder Nederlandse vlag varende) boot van Sea Watch met veel machtsvertoon door de kustwacht tegengehouden toen deze een boot met bijna 500 mensen in nood probeerde te benaderen. De boot werd teruggevaren naar de Libische kust, de opvarenden belandden in detentiecentra, berucht om hun mensonterende omstandigheden.

Over het eerste incident gaf EU-buitenlandcoördinator Mogherini aan geen informatie te hebben. Bijzonder, want het is de EU die de Libische kustwacht steunt en traint als onderdeel van een bredere poging migratie naar Europa tegen te gaan. Om het stilzwijgen van de EU te verklaren moeten we terug naar de EU-Turkijedeal. Vlak na het sluiten ervan kwamen Amnesty en Human Rights Watch met onderzoek waaruit bleek dat Turkije Syrische vluchtelingen terugstuurde naar hun door oorlog verwoeste land – een doodzonde in het vluchtelingenrecht – en hen aan de grens beschoot. Dat gegeven legde een bom onder de net gesloten migratiedeal. Minister Koenders beloofde „serieus te kijken” naar deze informatie. We hebben nooit meer iets gehoord. De misstanden bleven zonder consequenties: het indammen van de vluchtelingenstroom ging voor Europa boven alles. Ook boven mensenrechten.

Afgelopen weken dook de Turkije-deal, tijdens de eerste formatiepoging van Tjeenk Willink, weer op. Volgens sommige partijen past de deal prima binnen de kaders van het vluchtelingenrecht. Niets is minder waar. Het direct terugsturen van asielzoekers naar het voor hen onveilige Turkije kan niet zonder een loopje te nemen met Europese en internationale mensenrechtennormen. Daarnaast zitten er door politieke onwil om afspraken na te komen nu talloze mensen in uitzichtloze omstandigheden vast op de Griekse eilanden. De Turkije-deal is een blauwdruk voor ellende. Toch werd in de formatie vastgehouden aan precies die blauwdruk als inzet voor het migratiebeleid. VVD, CDA en D66 vonden dat ze met goed fatsoen konden tekenen bij het kruisje. Dit terwijl bepaalde commentatoren opmerkten dat het hier sowieso om een voetnoot in de onderhandelingen ging omdat Nederland maar weinig invloed heeft op de Europese koers. Die kritiek getuigt van een kort geheugen. Het was ons kleine landje dat Europa introk voor het sluiten van de deal. De mensen die wegkwijnen op de Griekse eilanden weten sindsdien maar al te goed hoe groot de invloed van Nederland kan zijn.

De Turkije-deal is een blauwdruk voor ellende

Terug naar Libië. Naast investeringen in de kustwacht en pogingen om de omstandigheden in detentiecentra te verbeteren, heeft de EU inmiddels tientallen miljoenen vrijgemaakt om met ‘ontwikkelingshulp’ te voorkomen dat mensen de oversteek naar het Europese vasteland blijven wagen. In haar streven zich steeds verder voor vluchtelingen en migranten af te sluiten is Libië allang door Europa als partner in de armen gesloten.

Tandeloze overheid

Stilletjes, dat wel, omdat Europese politici maar al te goed weten hoe gevoelig migratiesamenwerking met dit instabiele en onveilige land ligt. Terwijl de door westerse landen erkende maar tandeloze overheid worstelt om grip op het land te krijgen, maken criminele bendes op de meeste plekken feitelijk de dienst uit.

Uit Amnesty-onderzoek blijkt dat migranten in Libië groot risico lopen om slachtoffer te worden van detentie, ontvoering, marteling, seksueel misbruik, geweld en uitbuiting. Door de wetteloosheid is mensensmokkel een lucratieve business. Er is zelfs sprake van slavenhandel. Niet een land waar je mensen, die via de Middellandse-Zee-route deze gewelddadige chaos proberen te ontvluchten, naar kunt terugsturen dus. Samenwerking met Libië zonder mensenrechtenwaarborgen is gedoemd om te leiden tot ernstige mensenrechtenschendingen.

Over het schandalige optreden van de Libische kustwacht blijft het ondertussen opvallend stil. Net als toen Amnesty en Human Rights Watch bewezen dat vluchtelingen door Turkije naar Syrië werden teruggestuurd en aan de grens werden beschoten. Dat komt omdat de deals van de EU tot nu toe vooral één doel hebben, het tegenhouden van mensen. Waarbij het risico dat mensen die vluchten voor geweld en vervolging daar de dupe van worden op de koop toe wordt genomen. Het vluchtelingenvraagstuk is ingewikkeld en het is logisch dat landen samenwerken. Maar deals die strijdig zijn met mensenrechten zijn nooit een optie. Daar hoeft bij een volgende formatiepoging dus ook niet weer over te worden onderhandeld.