Commentaar

Desinformatie is de bijl aan de wortel van de rechtsstaat

Op zaterdag 10 juni reed een man, nadat hij bij het Centraal Station van Amsterdam door de politie was berispt, acht mensen aan. Er vielen vier gewonden. Aanvankelijk was „de toedracht onduidelijk”, twitterde de Amsterdamse politie. Een uur later berichtte de politie dat de man aan suikerziekte leed, onwel was geworden en zo tot zijn daad was gekomen.

Einde incident? Nee, want op Twitter stak een stormpje op onder mensen die deze versie van de werkelijkheid tegenspraken. Sommigen zeiden dat er eigenlijk een aanslag was gepleegd door een radicale moslim. En dat de autoriteiten dat in de doofpot wilden stoppen omdat die moslims de hand boven het hoofd houden. Anderen zeiden dat zij twijfelen aan de politie vanwege kennelijk ongerijmdheden. Waarom waren er geen camerabeelden? Waarom kan iemand die onwel is, toch doorrijden en mensen aanrijden? Enzovoorts.

Voor de duidelijkheid: bij deze sceptische twitteraars gaat het niet om anonieme complotdenkers maar om bekende columnisten, een schrijver als Leon de Winter en iemand als Esther Voet, hoofdredacteur van het Nieuw Israëlitisch Weekblad. Die laatste wijst er op dat er Israëlische toeristen onder de slachtoffers zijn.

Nu is twijfel aan de feiten zoals die door autoriteiten worden gepresenteerd de zuurstof van journalistiek. Vandaar bijvoorbeeld het toepassen van hoor en wederhoor. En vandaar het „niet bij voorbaat [aanvaarden] van enig gezag”, zoals dat staat in de beginselen van NRC.

Maar het hardnekkig – soms tegen beter weten in – ontkennen van de algemeen aanvaarde realiteit heeft met journalistiek niets te maken. Daar betreden auteurs het rijk van de fictie. Het is dus ook niet verwonderlijk dat juist romanschrijver De Winter tegenover NRC verklaarde dat hij in zijn tweets over het incident bij het Amsterdamse CS de feiten ondergeschikt had gemaakt aan „de kakofonie van de twitterwereld”. Maar met kritische journalistiek, of waarheidsvinding heeft dat niks te maken.

Het geloof in een ‘alternatieve werkelijkheid’ lijkt ook hier in zwang te komen, vooral sinds Donald Trump president is van de Verenigde Staten. Deze kampioen in de strijd tegen zogeheten ‘mainstream media’ gebruikt desinformatie als doeltreffend politiek wapen.

En ook in Nederland groeit een publicitaire tegenmacht met een aanzienlijke aantal volgers in de social media – en met een eigen rechts-populistische agenda. Die is gericht tegen de zogeheten ‘politiek-correcte elite’. Als het niet zo serieus was, zou je bijna denken dat dit ook een samenzweringstheorie is.

Er tekent zich een gevecht af met gevestigde media, net als in andere Westerse landen, om de definitiemacht. Het gaat bijvoorbeeld om het correcte antwoord op de vraag of een incident een terreuraanslag is van islamitische terroristen of een ongeluk omdat iemand onwel werd.

Uiteindelijk gaat het om een fundament onder de democratische rechtsstaat. Die kan niet functioneren zonder overeenstemming over een breed gedeelde kennis van de feiten.

In het Commentaar geeft NRC zijn mening over belangrijke nieuwsfeiten. De commentatoren schrijven deze artikelen in samenspraak met de hoofdredactie.