Mevrouw de imam heeft nu een moskee waar ze zich thuisvoelt

Nieuwe moskee in Berlijn

Advocate Seyran Ates hield vrijdag haar eerste preek in de moskee die ze net heeft opgericht. Vrouwen en mannen bidden er samen. Het project is omstreden.

Seyran Ates gaat voor in gebed in de Ibn-Rushd-Goethe-moskee in Berlijn. Foto Carsten Koall/ANP

Daar staat ze, mevrouw de imam in spe. Onverschrokken, op blote voeten, in de moskee waar ze jaren van heeft gedroomd. Een moderne, liberale moskee, waar vrouwen en mannen naast elkaar kunnen bidden. Waar de koran op een eigentijdse manier wordt uitgelegd. Waar moslims van iedere stroming zich thuis kunnen voelen. Waar homo’s welkom zijn. En waar niet alleen mannen, maar ook vrouwen kunnen voorgaan in het gebed.

Deze vrijdag was het zover. Seyran Ates (54) hield haar eerste preek, bij de opening van de Ibn-Rushd-Goethe-moskee in Berlijn, die ze zelf heeft opgericht. Ze steekt haar nek uit, en niet voor het eerst. Wat ze doet, druist in tegen de overtuiging van conservatieve moslims en tegen de praktijk van de machtige moskeeverenigingen in Duitsland.

Maar Ates vond dat ze niet langer kon blijven wachten tot er eindelijk een moskee zou komen waar ze zich thuis kan voelen. „Nergens voel ik me zó gediscrimineerd op grond van mijn geslacht als in een moskee”, schrijft ze in haar pas verschenen boek Selam, Frau Imamin (Gegroet, mevrouw de imam). „Alleen in Mekka bidden mannen en vrouwen samen, maar in de rest van de wereld in gescheiden ruimtes. In de grote Sultan-Ahmet-moskee in Istanbul mogen vrouwen de centrale gebedsruimte niet betreden. Op een bord is een doorgestreepte vrouw te zien.”

Als progressieve moslim vindt Ates dat het niet genoeg is om kritiek te leveren op conservatieve geloofsgenoten en extremisten die misbruik maken van de islam. Ze wilde een daad stellen. En laten zien dat veel moslims in Duitsland een heel andere islam voorstaan dan het rigide geloof dat in veel moskeeën wordt verbreid – en dat het beeld van de islam in Europa zo sterk bepaalt.

Levensgevaarlijk gewond

Vanaf de straat zie je niet dat hier een moskee is gevestigd. Sterker nog, op het opgegeven adres in de wijk Moabit staat een grote bakstenen kerk. Aan de achterkant, op de derde verdieping van de protestantse Sint Johannis-kerk, hebben Ates en haar zes medeoprichters een zaaltje gehuurd dat van gebedskleedjes is voorzien en dat voorlopig de nieuwe moskee huisvest. Op den duur streeft Ates naar een eigen gebouw.

De kleedjes liggen al klaar voor het gebed in de richting van Mekka, maar voor de zekerheid roept Ates nog wat nerveus: „Heeft iemand de app?” Om op een mobieltje precies te kunnen vaststellen in welke richting Mekka ligt, bedoelt ze. Er wordt gelachen. Er zijn zo’n dertig gelovigen, drie keer zoveel vertegenwoordigers van de media en enkele christelijke, joodse en niet-gelovige gasten. Er valt zonlicht door de klassieke kerkramen.

Seyran Ates is advocaat, feministisch activist, schrijfster – en ze leert voor imam. Ze is omstreden, maar niet bang. Ze is de dochter van een Turkse vader en een Koerdische moeder, opgegroeid in Berlijn. Ze heeft de Duitse nationaliteit, haar Turkse pas heeft ze opgegeven.

Als advocaat zet ze zich onder meer in voor vrouwen die slachtoffer zijn van huiselijk geweld. Ze strijdt tegen kindhuwelijken, eerwraak en het dragen van hoofddoekjes. Vaak is ze uitgemaakt voor rotte vis en erger. Ze heeft ook serieuze doodsbedreigingen gekregen. In de jaren tachtig raakte ze levensgevaarlijk gewond door een schot in haar nek bij een moordaanslag op een cliënt, die om het leven kwam.

Haar boek De islam heeft een seksuele revolutie nodig bezorgde haar in 2009 een golf hatelijke reacties en bedreigingen. Een tijdje was het zo erg dat ze zich twee jaar terugtrok uit de advocatuur en niet meer optrad op televisie en op openbare bijeenkomsten.

Welkom met hoofddoek

Maar nu staat ze weer op de bres, met haar korte grijze haren en haar vastberaden en tegelijk vriendelijke blik. Drie jaar was ze lid van de Duitse Islamconferentie, een organisatie bedoeld om de integratie te bevorderen en opgericht door toenmalig minister van Binnenlandse Zaken Wolfgang Schäuble. Het probleem met progressieve moslims, zei Schäuble, is dat jullie niet georganiseerd zijn. Dat is haar bijgebleven.

De nieuwe moskee is een omstreden project. Ates was zich daar terdege van bewust toen ze het initiatief nam. Bij de opening, vrijdag, staan er voor de zekerheid agenten op wacht, zowel in burger als zwaar bewapend en met kogelvrij vest.

Nadat een andere vrouw „Alluha Akbar” heeft gezongen, preekt Ates, in het Duits, over de liefde en de noodzaak om daarvoor te strijden. „Strijden klinkt naar oorlog”, zegt ze, „maar ik bedoel dat we ons met al onze energie voor de liefde moeten inzetten.” En ook met redelijkheid. „Door krachtig denken, kan men een kameel ten val brengen”, citeert ze de 11de-eeuwse Perzische filosoof Avicenna. Als de gelovigen knielen en met hun voorhoofd de grond raken, mannen en vrouwen door elkaar, is het alsof ze niet anders gewend zijn.

Een student met een zalmroze hoofddoekje volgt alles met grote ogen. „Ik wist niet of ik hier eigenlijk wel welkom was, met mijn hoofddoek”, zegt ze. „Maar ik heb met Seyran Ates contact gehad via WhatsApp en op mijn profielfoto kon ze zien dat ik een hoofddoek draag. Ik kon gewoon komen.” Ze is niet de enige, er zijn nóg drie of vier vrouwen met hoofddoek.

Gewelddadige gek

In de Duitse media is er veel bijval voor de Ibn-Rushd-Goethe moskee – die is genoemd naar de verlichte Andalusische geleerde Ibn Rushd (ook bekend als Averroes, 1126-1198) en de Duitse dichter Goethe (1749-1832), die zich erg interesseerde voor de islamitische theologie.

Maar niet iedereen is gelukkig met het initiatief. Sommige leden van de kerk maken zich zorgen dat radicale moslims gewelddadige acties kunnen ondernemen tegen de moskee, en daarmee dus tegen hun gebouw.

En op hetzelfde terrein staat ook nog een kinderdagverblijf. Een vader van een van de kinderen stelt op een persconferentie voorafgaand aan de opening van de moskee een vraag over de veiligheid aan Ates en de voorzitter van het kerkbestuur. Maar hun antwoord – we nemen de veiligheid heel serieus en willen daar graag verder met u over spreken – stelt hem niet tevreden.

„Ik krijg niet de indruk dat ze werkelijk hebben nagedacht over de veiligheid van de 75 kinderen in het kinderdagverblijf. Ik vind die moskee een prachtig initiatief, hoor – al zijn er ook islamitische ouders die het afwijzen. Maar wat je er ook van vindt, als ouder kun je niet zeggen: nou ja, we kijken het wel een tijdje aan of het goed gaat. Er zijn hier heel wat salafisten in de stad, en er hoeft maar één gewelddadige gek tussen te zitten die hier binnenstormt en per ongeluk de verkeerde deur kiest… We moeten voorbereid zijn op het ergste.”