De dood van een Europese reus

Foto ANP

Het is een van de meest ontroerende politieke beelden uit de tweede helft van de 20ste eeuw. François Mitterrand en Helmut Kohl die, op 22 september 1984, hand in hand staan bij een plechtigheid in Verdun, waar hun landen zeventig jaar eerder een van de bloedigste conflicten uit de wereldgeschiedenis hadden uitgevochten. Links de kleine, tengere Mitterrand. Rechts de grote, zware Kohl. Terwijl een militaire kapel de Marseillaise speelt staan zij, de Fransman en de Duitser, hand in hand. Beiden duidelijk onwennig. Maar ontroerend mooi. De beelden van verzoening gingen de wereld over.

Ruim twintig jaar na Mitterrand is nu ook Helmut Kohl gestorven. Als een van de laatste reuzen van zijn politieke generatie die de hereniging van Duitsland, het einde van de Koude Oorlog en het einde van de Sovjet-Unie mogelijk maakte en bewerkstelligde. Intussen zijn ook Margaret Thatcher en Ronald Reagan gestorven. Enkel de intussen 85-jarige Michail Gorbatsjov leeft nog. Hij leidt een politiek gemarginaliseerd bestaan in Rusland.

Met Kohl, zelf te jong in de Tweede Wereldoorlog om soldaat te zijn geweest maar er zwaar door getekend, sterft de kanselier van de Duitse eenwording en de staatsman die, niet het minst via de euro, Duitsland in een verenigd Europa verankerde. ‘Landen die dezelfde munt hebben voeren geen oorlog met elkaar’, zo luidde zijn filosofie. Drie jaar na de val van de Muur (1989) was het verdrag van Maastricht over de economische en monetaire unie en de gemeenschappelijke munt een feit. Dat moest voor Kohl onomkeerbaar zijn. ‘We moeten voorkomen dat onze opvolgers de gemeenschappelijke munt weer ongedaan kunnen maken’, aldus de Duitse kanselier.

Hoe paradoxaal dus, dat, op het moment van zijn dood, Europa is terechtgekomen in een existentiële crisis. De euro lijkt plots minder onomkeerbaar dan we dachten. De Griekse crisis heeft het interne wantrouwen, ook bij de publieke opinie, aangewakkerd. Er komt een Brexit aan. Na de vluchtelingencrisis staan de buiten- én binnengrenzen van Europa ineens onder druk. Nationalistische bewegingen en partijen zijn gegroeid. Aan de oostgrens gromt de Russische beer.

De toekomst van dat Europa wordt nu voor een groot stuk bepaald door Kohls Mädchen, Angela Merkel. Maar ook door de politieke nakomelingen van Mitterrand, Thatcher en Gorbatsjov. De geschiedenis zal oordelen of zij erin slagen bestaande structuren op te breken en een weg van verandering te banen. In het geval van Helmut Kohl is het duidelijk dat hij daar met verve in is geslaagd.