Cultuur

Interview

Interview

Foto Tristan Fewings/Getty Images

‘Wij geloven alleen in ejaculation’

Gilbert & George

Het beroemde kunstenaarsduo Gilbert & George zoekt vaak de grens op, maar houdt die wel in de gaten. ‘We willen niet worden vermoord.’

Gilbert & George hebben een nieuwe serie werken: The Beard Pictures. In hun woonhuis in de Londense Fournier Street troont het kunstenaarsduo me mee naar de studio waar ze, met de hulp van slechts één assistent, al jaren al hun werken fotograferen en printen.

Gilbert (73) begint meteen een paar on-ingelijste prints uit de rekken te trekken. Ze tonen het duo zelf, zoals altijd in hun werk. Deze prints zijn gedrenkt in hard rood, alsof de werken de toeschouwers moeten verleiden én afschrikken.

Overal hebben Gilbert & George zichzelf getooid met baarden: van allerlei lengtes en soorten en vervaardigd van zeer diverse materialen als bladeren, kippengaas en prikkeldraad. De kunstenaars staan op het punt 170 Beard Pictures de wereld in te helpen.

Beard Speak (2016) van Gilbert & George. „Baarden schermen mensen af, net als prikkeldraad.”Courtesy White Cube

George (74): „In deze werken komt het huidige idee van ‘security’ terug, overal is gaas, hekwerk, prikkeldraad. We kwamen er onlangs achter dat de mensheid nog nooit in de geschiedenis zoveel geld heeft uitgegeven aan veiligheid, nationaal, internationaal, voor vliegvelden, computers, privé, zakelijk. Vroeger, toen wij kinderen waren, was prikkeldraad voor dieren. Tegenwoordig…”

Gilbert: „Baarden schermen mensen af, net als prikkeldraad. Die dubbelheid intrigeerde ons. Baarden zijn alomtegenwoordig, op dit moment. Je kunt de televisie niet meer aanzetten of je ziet baarden, van over de hele wereld.”

Uiten jullie met dit werk kritiek op de islam of op religie in het algemeen?

George: „Religiekritiek, specifieke religiekritiek, vinden wij lastig. Je wordt in onze cultuur geacht geen harde kritiek op het christendom te hebben, dus dan is het niet netjes wel kritiek op andere religies te hebben. We’re stuck there. Dus we houden het open.”

Gilbert: „Ze zouden het beste álle religies kunnen verbieden.”

George: „En dat boek verbranden.”

Welk boek?

George met een malicieus lachje: „Twee boeken is wel genoeg, toch?”

Het is typisch Gilbert en George: vrolijk, dubbelzinnig en confronterend tegelijk. En vooral: ongrijpbaar. Dat geldt zowel voor hun foto’s als hun publieke optredens. In hun vijftig jaar lange carrière zijn ze zelf langzaam tot hun belangrijkste werk uitgegroeid. Altijd gestoken in klassieke Engelse pakken, vriendelijk, superieur, vulgair, ironisch, zodat je als toeschouwer of interviewer nooit zeker weet wat ze menen.

Daarom is het ook begrijpelijk dat componiste Huba de Graaff het duo als perfecte hoofdpersonages zag voor haar opera The Naked Shit Songs. Ze koos daarvoor een bijzondere gebeurtenis: de keer dat Theo van Gogh Gilbert & George op televisie interviewde voor zijn serie Een prettig gesprek. Het duo was in Amsterdam voor de opening van hun Naked Shit Pictures-tentoonstelling in het Stedelijk Museum.

De opera bestaat uit grote delen van het interview, uitgevoerd door drie zangers die de rollen van Van Gogh, Gilbert en George vertolken – wat extra passend is omdat de kunstenaars hun carrière begonnen als zingende sculpturen. De inhoud is opvallend confronterend en actueel: het twintig jaar oude gesprek, gaat over zaken als islam, fundamentalisme, religie en vrijheid. Acht jaar later werd Van Gogh door een islam-fundamentalist vermoord.

Gilbert & George tijdens hun interview met Theo van Gogh, en een scènefoto van de opera The Naked Shit Songs.
Tweede foto: Janiek Dam

Wat vond u ervan gevraagd te worden voor een opera?

Gilbert: „We werden niet gevraagd – ze kwam meteen met het eindresultaat! Maar we vonden het een extraordinary idea: een gezongen interview. Fantastisch.”

Kon u zich het gesprek met Theo van Gogh nog herinneren?

George: „Wat we gezegd hebben wisten we niet meer. Maar we herinnerden ons Theo nog wel. We waren op dat moment nogal verbaasd dat hij zo’n beroemdheid was in Nederland: hij droeg geen stropdas, was niet al te best gekleed, hij was dik en zijn haar zat in de war. Maar hij was ook heel charmant.”

Gilbert: „We konden ons nog wel herinneren dat we het over fundamentalisme hebben gehad.”

George: „We hebben een kosmologische theorie dat allerlei gebeurtenissen van verschillende aard op een vreemde, onverwachte manier toch weer bij elkaar komen. Wij deden The Naked Shit Pictures in Amsterdam, waar niet iedereen, nou ja, even dol op was en wij deden een interview met Theo van Gogh over fundamentalisme en religie. Daarna: de Twin Towers, Theo werd vermoord, en paar jaar geleden maakten we de Scapegoating Pictures over maskers, terreur, geweld. En ineens komt er een mevrouw die van dat interview een opera heeft gemaakt. Dat vonden we geweldig.”

Waarom maakt u relatief vaak werk over religie?

George: „Moderne kunst negeert religie bijna altijd. Kunstenaars achten zich superieur aan religie, maar onder de mensen is religie heel belangrijk. Neem alleen al deze straat: op de ene hoek staat een kerk, op de andere een moskee. Het christendom financierde ooit de ziekenhuizen, de sociale voorzieningen. Je kunt religie in de samenleving niet negeren.”

Gilbert: „Zelf hebben we een enorme afkeer van religie. Je zou denken dat het na Darwin wel afgelopen zou zijn met religie, maar niks ervan, het gaat maar door.”

George: „Vooral het feit dat religieuze mensen zo fanatiek aan hun macht proberen vast te houden is beschamend. En ze weten dat ze het mis hebben. Diep van binnen weten ze het.”

Gilbert: „Er is geen kruisiging. Er is geen wederopstanding.”

George: „Wij geloven alleen in ejaculation.”

Is kunst ook niet een vorm van geloof? U bent toch ook een soort heersers over een zelf geschapen wereld?

George: „Ja, dat is ook een fantastisch gevoel. We zeggen altijd dat we twee miljoen privileges hebben, en dat we daar een offer voor moeten brengen. Privileges: we lopen door onze tuin naar onze studio en maken daar dag in, dag uit wat we zelf willen. We hoeven aan niemand iets te vragen, we hoeven aan niemand verantwoording af te leggen, niet aan de overheid, niet aan de dominee. En die beelden kunnen we overal naartoe sturen, de hele wereld over, en dan komen mensen ernaar kijken. Het enige nadeel zijn de openingen. Het licht is afgesteld, we staan klaar met een glas wijn in de hand en dan komen overal teenagers vandaan, licking us all over. Dat valt echt niet mee.”

‘Naked’ uit Shitt Naked Human World, 1994. 338 x 639 cm. Gilbert & George

Uw werk wordt vaak provocerend genoemd. Zoekt u dat bewust op?

Gilbert: „Kunst móét provoceren. Het moet ideeën oproepen. We houden er alleen niet van als kunst gepolitiseerd wordt.”

George: „Art is the friendship between the viewer and the picture, zeggen we altijd. Daarom houden we de inhoud open, mensen moeten zelf gaan denken.”

Gilbert: „Daarom maken we ons werk visueel ook zo krachtig als we kunnen. Onze beelden richten zich tot iedereen, niet alleen tot mensen uit de kunstwereld, maar ook tot de mensen op straat.”

Toch zijn uw Beard Pictures behoorlijk uitdagend, ook tegenover de islam. Bent u nooit bang voor repercussies, na bijvoorbeeld de moord op Theo van Gogh?

George: „We zoeken in ons werk vaak de grens op, maar houden die grens wel goed in de gaten. We willen er wel mee weg kunnen komen, we willen niet worden vermoord. Ik denk ook dat het publiek ons als kunstenaars vertrouwt. Ze weten dat we niet op mensen neerkijken, dat we ons niet superieur voelen.”

Gilbert: „We hebben eigenlijk nooit problemen met moslims.”

George: „We hebben veel meer problemen met de middenklasse. De fronsende klasse, noemen we ze altijd. Arme mensen, taxichauffeurs, vrachtwagenchauffeurs, vinden ons geweldig. En de upper class houdt sowieso van kunst.”

Gilbert: „Kleingeestige liberals, dat zijn de ergsten.”

George: „Onze kunst moet de kwezel uit de liberal halen en de liberal in de kwezel naar boven brengen, zeggen we altijd. En dat werkt. Soms werkt het.”