Wie schuilt er werkelijk achter Berend Botje?

Geschiedenis

Dit is het jaar van Berend Botje. Tot in Estland wordt hij geëerd. Maar is de zeeheld uit Drente wel wie wij denken dat hij is?

De Zuidlarense zeevaarder Lodewijk van Heiden (1773-1850) zou symbool hebben gestaan voor Berend Botje.

„Berend Botje ging uit varen / met zijn scheepje naar Zuidlaren…” Zo weerklonk een tiental stemmen op de zonnige avond van 7 juni in het Koplipark in de Estse hoofdstad Tallinn. Op die opmerkelijke locatie werd een kleine ceremonie gehouden ter ere van Berend Botje, georganiseerd door drie Drentse kunstenaars. De reden: Lodewijk van Heiden (1773-1850), de Zuidlarense zeeheld die symbool zou hebben gestaan voor Botje, ligt daar begraven. Hij kwam in Tallinn terecht na jarenlang in dienst te zijn geweest van de Russische tsaar. In die hoedanigheid hielp hij onder andere de Grieken bij hun onafhankelijkheidsoorlog.

Van Heiden staat deze dagen vol in de aandacht, en daarmee ook Berend Botje. De gemeente Tynaarlo, waar Zuidlaren onder valt, organiseert dit ‘cultuurjaar’ talloze evenementen omtrent de ooit wereldberoemde historische inwoner, waaronder de ceremonie in Tallinn. In september komt ook de biografie van Van Heiden uit, geschreven door Hans van Koningsbrugge, hoogleraar Ruslandstudies aan de Rijksuniversiteit Groningen. De ‘ziel’ van Botje reist met een zeilboot van Estland naar Nederland, waar hij onthaald zal worden op het Berend Botje Festival.

Is Van Heiden echt Botje?

Alleen: het is helemaal niet zeker of Van Heiden echt Botje is. Over de oorsprong van het liedje bestaan verschillende theorieën. En behalve dat Van Heiden ook iets met Zuidlaren te maken heeft en op zee voer, zijn er weinig gelijkenissen. Ja, zijn zoon, die ook Lodewijk heette, ging naar Amerika, net zoals Botje in het laatste couplet. Maar meer aanwijzingen zijn er niet.

In Zuidlaren – waar al jaren een standbeeld van Botje staat – lijken ze overigens ook best te weten dat er twijfels zijn. „We doen graag alsof Van Heiden Botje was om mensen voor hem te interesseren”, zei een wethouder van de gemeente afgelopen december tegen het Dagblad van het Noorden.

Verschillende theorieën over de herkomst van Botje wijzen in andere richtingen. Een student van de Universiteit Utrecht concludeerde in 2005 in zijn scriptieonderzoek dat de kans relatief gezien het grootst is dat het gaat om de Groninger Berend Drenth, een op geld beluste reder uit de 19e eeuw. ‘Botje’ betekende in die regio rond die tijd ook ‘geld’, wat een verklaring zou kunnen zijn voor de achternaam. De toevoeging dat Botje uiteindelijk naar Amerika vaart, is volgens de onderzoeker waarschijnlijk later gekomen, zoals wel vaker gebeurt met kinderliedjes. De melodie van het laatste coupletje lijkt ook in niets op die van de eerste twee.

Dat betekent natuurlijk niet dat Lodewijk van Heiden geen fascinerende Drent is geweest. Zuidlaren mag best trots zijn op haar kosmopolitische inwoner – misschien wel de enige zeeheld die Drenthe ooit voortbracht. Maar de échte Berend Botje? Die blijft, net zoals in het liedje, voorlopig kwijt: „Een, twee, drie, vier, vijf, zes, zeven / waar is Berend Botje gebleven?