Cultuur

Interview

Interview

Foto Merlijn Doomernik

‘Van alleen maar kosten besparen, word je depressief’

Patrick Swart

WPG, het moederbedrijf van De Bezige Bij en Voetbal International, lijdt na een grote ontslagronde toch weer verlies. Directeur Patrick Swart probeert de blik desondanks naar voren te richten. „We hebben schwung nodig.”

Een half jaar staat Patrick Swart nu aan het hoofd van WPG, een van de belangrijkste uitgeefconcerns van Nederland. En terwijl de boekenmarkt vorig jaar toch echt uit de crisis is gekomen en de economie bloeide, moest hij over 2016 een verlies van 2,5 miljoen euro presenteren. Tegenvallende prestaties bij boekenuitgeverij De Bezige Bij en de tijdschriftentak (Vrij Nederland, Voetbal International) zijn de belangrijkste oorzaken.

„2016 was echt een overgangsjaar”, zegt Swart (49) in het Amsterdamse hoofdkantoor van WPG. Terwijl 2014 dat ook al was geweest. Onder leiding van toenmalig directeur Koen Clement is destijds een kwart van het personeel ontslagen, zijn vijf literaire uitgeverijen (waaronder Querido en De Arbeiderspers) verzelfstandigd en verkocht WPG zijn kroonjuwelen: de Amsterdamse grachtenpanden. Grote ingrepen die het bedrijf financieel weer gezond maakten, maar daarom nog geen nieuw verdienmodel opleverden.

„WPG heeft de afgelopen jaren alleen gestuurd op kostenbesparing en efficiency. Daar word je in alle eerlijkheid best een beetje depressief van”, vertelt Swart, die in september 2016 al was begonnen als interim-directeur. „Je moet ook vooruit kijken. Ik ben begonnen met alles op een rij zetten. Hoe staan we ervoor en waar gaan we naartoe?”

Voorheen was de missie van WPG ‘het uitgeven van relevante producten die schoonheid en inzicht verschaffen’. Nu schrijft u in het jaarverslag dat WPG een broedplaats wil zijn voor creatief talent, innovatiekracht en alternatieve exploitatievormen. Vanwaar die omslag?

„Het leek me hoog tijd om daar iets aan te doen. Er zit hier veel creativiteit en passie en we hebben fantastische merken. Toch staat WPG niet bekend als het meest moderne uitgeefhuis. Er hangt een wat negatieve zweem omheen en iedereen heeft er een mening over. Maar er gebeuren hier mooie dingen. Onze educatieve uitgeverij, Zwijsen, heeft bijvoorbeeld een minecraftwereld gebouwd om kinderen op een andere manier te leren omgaan met taal en rekenen. Daar is nog geen enkele andere educatieve uitgever toe in staat.

„De Bezige Bij staat bekend als dat oude literaire huis met die dode schrijvers. Maar ook daar werken ze aan vernieuwing. Ik denk dat het imago van WPG best een zetje mag krijgen om ook de jonge talenten aan ons te binden. Onze mensen zijn bezig met de mooiste en beste inhoud, maar van een aantal competenties hebben we te weinig in huis. Geen enkele hippe user experience designer zal op dit moment denken: dat lijkt me hartstikke leuk, werken voor De Bij. Als WPG laat zien wat voor creativiteit en innovatie hier ook zitten, dan worden we aantrekkelijker voor dat soort mensen.”

De Bezige Bij staat bekend als dat oude literaire huis met die dode schrijvers

Waarom wil WPG als concern overeind blijven als de onderdelen zo verschillend zijn? Waarom niet opsplitsen en ieder zijn specialistische gang laten gaan?

„We hebben de afgelopen tijd onderzocht wat onze positionering in de markt moet zijn en daarbij zijn alle scenario’s langsgekomen. Ook dat waarin we de hele boel ontmantelen. Maar de onderdelen werken toch intensief samen en opsplitsen is geen reële optie.”

Er zijn wel al jaren klachten vanuit de onderdelen dat ze zoveel moeten bijdragen aan de kosten van het hoofdkantoor.

„Daar hebben we het onderling veel over. Omdat ik er wel klaar mee was dat dit steeds naar voren kwam, heb ik het vorig jaar laten onderzoeken. Toen bleek dat we hierin niet afwijken van onze concurrenten. Alleen zijn wij een organisatie met veel medezeggenschap en autonoom functionerende werkmaatschappijen. Dan krijg je makkelijk dit soort discussies.

„Net als de werkmaatschappijen moet het hoofdkantoor efficiënter zijn en kosten besparen. De printmarkt krimpt nu eenmaal. We ontkomen er niet aan om daarin mee te schalen.”

Vrij Nederland is sinds een tijdje een maandblad in plaats van een weekblad. Hoe gaat het daarmee?

„Op zich redelijk, maar we zijn aan het evalueren. De wittebroodsweken zijn voorbij. In het begin is er veel aandacht geweest en wilde iedereen het zien. Nu is dat aan het stabiliseren en bekijken we hoe de toekomst eruit moet zien.”

En hoe is het met Voetbal International?

„De oplage daarvan daalt al jaren. Er wordt wel volop geïnnoveerd. Maar je moet heel veel dingen goed doen om de oplagedaling het hoofd te bieden. En het is de vraag hoeveel voetbal je nog in een blad wilt brengen als er al zoveel voetbal op tv is. We moeten opnieuw bekijken hoe we VI willen inrichten.

„Met Happinez gaat het wel goed, en met Yoga Magazine, Psychologie Magazine en Runnersworld. Ze zijn klein, maar stabiel. We worden er niet slapend rijk van. In de boekentak komt de omzetdaling naar mijn verwachting tot stilstand. De druk zit aan de tijdschriftenkant.”

U heeft eerder gezegd dat WPG meer focus moet aanbrengen. Welke onderdelen overweegt u af te stoten?

„We kijken naar ons hele portfolio om te bepalen waarin we willen groeien en waarin niet. Het gaat om een balans tussen lering en vermaak. Daar gebruiken we dit jaar voor. Misschien willen we ook wel investeren in dingen die goed bij ons passen. Het is niet alleen hel en verdoemenis.”

Er gaat een gerucht dat Zwijsen te koop is.

„Dat is echt waanzin. De hele markt denkt dat alles te koop is. Het zou raar zijn om je kip met gouden eieren als eerste buiten de deur te zetten. Dat is niet eens bij me opgekomen.”

Wat heeft Zwijsen aan WPG?

„Educatief uitgeven is een heel andere activiteit dan gewone boeken, maar we werken intensief samen met elkaar. De link met kindermedia is bij Zwijsen heel sterk, bij elkaar opgeteld zijn ze [samen met onder andere Querido Kinderboeken, red.] de marktleider. WPG staat natuurlijk een beetje in de spotlights. Vorig jaar zijn bijna alle directeuren van de werkmaatschappijen vertrokken en er was een hoop discussie rond Vrij Nederland en De Bezige Bij met Abou Jahjah. Dan ontstaan er kennelijk dit soort verhalen.

„Ondertussen richten we een innovatie-eenheid in, die onder andere gaat bekijken hoe we extra waarde kunnen toevoegen aan een boek. Die groep heet Schwung, omdat dat is wat we nodig hebben. Een van de projecten, een proef met De Bezige Bij om aan de hand van big data in te schatten of een boek het goed kan gaan doen, is net klaar. In 78,3 procent van de gevallen had het algoritme de juiste voorspelling gemaakt. De onderzoekers van de Koninklijke Bibliotheek en het Huygens Instituut, met wie we dit samen doen, stonden letterlijk op de banken van enthousiasme.”

Wij hebben dan wel te doen met de auteurs van die 22 procent, over wie het algoritme het verkeerd heeft.

„Je moet de impact van deze technologie op de juiste waarde schatten. Het is niet allesbepalend. Creativiteit wordt in de toekomst alleen maar belangrijker. Het wordt de essentie van het uitgeven.”

Het is de vraag of de meest creatieve boeken ook het best verkopen. En los daarvan: als het algoritme uitwijst dat je manuscript niet het allercreatiefste is, moet het dan maar niet worden uitgegeven?

„Zou dat erg zijn? 80 tot 90 procent van de titels die verschijnen is niet rendabel. Dat heeft een effect op auteurs die wel succesvol zijn, want die betalen ervoor. Misschien is Vijftig tinten grijs wel het meest creatieve boek dat er is, want dat heeft het fantastisch gedaan. Creativiteit is heel moeilijk te vatten in een definitie en ik ga me niet bemoeien met de inhoud van een boek. Maar in de toekomst moet je eruit springen. Je moet de nummer één of twee zijn. In de middenmoot wordt het steeds moeilijker om succesvol te zijn.”

Wat gaan jullie concreet met de resultaten doen?

„Dit is pas de eerste stap. We gaan nu onderzoeken wat voor product we willen maken. In theorie kun je het als uitgever gebruiken om een manuscript te vergelijken met succesvolle boeken en zo bijvoorbeeld de promotiestrategie te bepalen. Maar we kunnen er ook een product van maken dat we op de markt brengen. Dan zeggen we: betaal vijf euro, gooi je manuscript erdoorheen en je weet wat je er nog aan moet doen om het tot een bepaald niveau te brengen.”

Zo werk je in de hand dat auteurs hun boeken zelf uitgeven, in plaats van via een bestaande uitgeverij.

„Het ligt eraan welke rol je daarin neemt. Je kunt ook facilitair uitgever zijn, diensten aan een auteur verlenen zonder dat hij bij jou wordt uitgegeven. Dat kan toch ook een verdienmodel zijn? Ik ben niet zo angstig voor dit soort ontwikkelingen.”