Kohl was een machtsvirtuoos met gevoel voor juiste moment

Necrologie De oud-bondskanselier kan zonder overdrijving een van de belangrijkste naoorlogse politici van de Bondsrepubliek en van Europa worden genoemd. Hij overleed vrijdagochtend op 87-jarige leeftijd.

Daniel Biskup/laif

Zijn openbare optredens waren zeldzaam geworden. Helmut Kohl, die op 87-jarige leeftijd overleed, zat in een rolstoel en sprak moeizaam. Maar hoe gebrekkig hij fysiek ook was, zijn gezag als staatsman bleef onaangetast. De schaarse keren dat hij zich publiekelijk ergens vertoonde, klonk steevast een donderend applaus, nog voordat hij een woord had gesproken. De kanselier van de Duitse eenwording was niet vergeten.

Foto AFP

Toenmalig bondskanselier Helmut Kohl en toenmalig president van Frankrijk François Mitterrand bij het buitenhuis van Mitterand in Latche, januari 1990. Foto AFP

Helmut Kohl kan zonder overdrijving een van de belangrijkste naoorlogse politici van de Bondsrepubliek en van Europa worden genoemd. Zijn Sternstunde, en dat van miljoenen anderen, was 9 november 1989, de dag dat de Berlijnse Muur viel. Het was een groots en beslissend ogenblik waarvan de consequenties tot op heden voortduren.

Burgers uit de dictatoriaal geregeerde DDR stroomden ’s avonds bij duizenden van Oost- naar West-Berlijn. De tijd van het IJzeren Gordijn was voorbij. Helmut Kohl, „de machtsvirtuoos uit Rheinland-Pfalz”, zag zijn kans en pakte die met beide handen aan.

Mantel van de geschiedenis

Zoals hij later zelf zou zeggen: de mantel van de geschiedenis had hem aangeraakt en hij had een tip ervan gegrepen. Het bracht hem roem, macht en aanzien. En het liet de politieke problemen die hij destijds had, compleet verdampen.

Maar of de door hem geïnitieerde monetaire eenwording en de gemeenschappelijke munt, die hij koppelde aan het bestaan van een herenigd Duitsland in Europa, ook zo succesvol zullen zijn, valt sinds de eurocrisis te betwijfelen.

Helmut Kohl was de grote pleitbezorger van de euro, maar ook hij heeft de consequenties daarvan niet ten volle willen of kunnen overzien: geen economische en monetaire integratie in Europa zonder verregaande politieke eenwording. Van de vraag of de euro overleeft, hangt de uiteindelijke beoordeling van Kohls staatsmanschap af.

Kohls rol in de Duitse eenwording is onomstreden, hoewel de „bloeiende landschappen” die hij Oost-Duitsland beloofde heel lang op zich hebben laten wachten. De Wiedervereinigung overkwam hem, hij hoefde alleen maar z’n politieke instinct te volgen. Een gewapend conflict tussen Oost en West over de val van de Muur was onwaarschijnlijk geworden. Sovjetleider Gorbatsjov was ruim daarvoor al begonnen met de onttakeling van het communisme. Zijn rijk stond op instorten.

Foto ANP

De (toen) Duitse minister van Buitenlandse Zaken Hans-Dietrich Genscher, Hannelore Kohl, bondskanselier Helmut Khol, de Duitse president Richard von Weizsaecker en de Oost-Duitse premier Lothar de Maiziere zwaaien vanaf de trappen van de Reichstag tijdens de viering van de Duitse eenwording, 3 oktober 1990. Foto ANP

Kohls gevoel voor het juiste moment maakte dat hij de geschiedenisboeken met glans heeft gehaald. Hij handelde tegen een deel van de nationale en internationale opinie. En zoals het werkelijk grote politieke beslissingen betaamt, was zijn snelle en onvoorwaardelijke keuze voor de eenwording van Duitsland niet zonder risico’s.

De val van de Muur

Op de avond dat de Muur valt, is Helmut Kohl voor een bezoek in Polen. Hij breekt dat af als hij het nieuws hoort. Als hij weer in Bonn is, toen nog hoofdstad en regeringscentrum van de Bondsrepubliek, schuift hij alle lopende zaken terzijde en werpt zich op tot chef-onderhandelaar over de toekomst van Duitsland.

Meteen beginnen bel- en bezoekrondes met zijn belangrijkste gesprekspartners: Michail Gorbatsjov, wiens steun onontbeerlijk is; de Amerikaanse president George Bush senior, die zich al snel achter de eenwordingsplannen stelt; de Franse president Mitterrand en de Britse premier Thatcher, die bedenkingen hebben maar inzien dat het rad van de geschiedenis zich niet meer laat terugdraaien.

Ruim twee weken nadat de Muur is gevallen, komt Kohl met een tienpuntenprogramma voor de Duitse eenheid: van prompte humanitaire maatregelen tot ontwapening. De bondskanselier formuleert het zo:

„Met deze alomvattende politiek werken wij aan een toestand van vrede in Europa, waarin het Duitse volk in vrije zelfbeschikking zijn eenwording kan bewerkstelligen. De hereniging, dat wil zeggen het herwinnen van de staatkundige eenheid van Duitsland, blijft het politieke doel van de regering.”

Na de euforie over de val van de Muur komen de bezwaren. Nationaal en internationaal bestaat scepsis over de eenwording. Het gaat te snel; het herenigde Duitsland kan te machtig en een bedreiging voor Europa worden. Kohl ziet dat anders. En dat is zijn grootste verdienste: hij trekt zich van de bedenkingen niets aan, weet zich gesteund door het Duitse volk en is niet bang. Hij gaat zijn eigen soevereine gang, na persoonlijke ontmoetingen met Gorbatsjov, Bush en Mitterrand.

De slotonderhandelingen over de eenwording duren verrassend kort. Kohl, zijn onvermoeibare minister van Buitenlandse Zaken Hans-Dietrich Genscher en de Duitse bevolking hebben haast. De tijd vanaf 9 november 1989 tot en met 3 oktober 1990, de dag dat de eenwording constitutioneel een feit is, hoort tot de belangrijkste perioden van de Duitse contemporaine geschiedenis

Tekst gaat verder na de video:

Een imposante verschijning

Helmut Josef Michael Kohl, geboren op 3 april 1930 in Ludwigshafen aan de Rijn, was bij leven en welzijn een imposante verschijning. Hij had in zijn jonge jaren zwart haar en werd om die reden Der schwarze Riese genoemd, de zwarte reus. Zijn fysieke voorkomen heeft zonder twijfel een rol gespeeld in z’n politieke loopbaan. Waar Kohl kwam, was nauwelijks ruimte voor anderen. Al op jeugdige leeftijd trok hij de aandacht naar zich toe.

De fotograaf Helmut Newton heeft Kohl eens voor een oeroude Duitse eik laten poseren en hem van onderaf gefotografeerd. Geen twijfel mogelijk: hier staat een man die vergroeid is met de Duitse aarde; „stram, stormvast en met de statuur van een os” (weekblad Stern).

Kohl was in de Tweede Wereldoorlog te jong om soldaat te worden. Niettemin hebben oorlogsgebeurtenissen zijn leven en handelen bepaald. Zijn oudere broer Walter sneuvelde. Hijzelf moest als twaalfjarige helpen bij het blussen van branden en het bergen van doden na geallieerde bombardementen. Op latere leeftijd kon hij soms met tranen in de ogen zijn broer Walter gedenken. Om naar aanleiding van diens gewelddadige dood meteen de noodzaak van een verenigd en in vrede levend Europa te bepleiten.

Foto AFP

Angela Merkel, nu zelf bondskanselier, praat met haar mentor Helmut Kohl tijdens een partijcongres van het CDU, december 1991. Foto AFP

Helmut Kohl heeft de West-Duitse politiek van onderaf doorlopen. Hij is een groot geworden lokale bestuurder, die tot het laatst werkte zoals hij dat deed als fractieleider van de christen-democratische CDU in de gemeenteraad van Ludwigshafen. Dat wil zeggen: eindeloos vergaderen, bellen, manipuleren en intrigeren, deals maken, de tegenstander aftroeven, voortdurend campagne voeren en vooral mensen aanzetten tot loyaliteit aan zijn persoon.

Degenen die loyaal aan Kohl waren, werden beloond. Eerst in de kroeg, met bier en smakelijke witte wijn uit Kohls geboortestreek, de Pfalz. Later met gunsten en banen. Met deze voor Kohl typerende woorden wist hij ooit zijn latere adviseur Horst Teltschik aan zich te binden:

„U gaat voor mij werken. Eens zal ik kanselier zijn en als ik dat ben, zult u aan mijn zijde staan.”

Teltschik bleef Kohl bijna twintig jaar lang trouw.

‘Systeem-Kohl’

Mede dankzij het ‘systeem-Kohl’, een mix van collegialiteit en vriendjespolitiek gebaseerd op beloning en straf, wist hij zich in de jaren ’60 op te werken tot minister-president van de West-Duitse deelstaat Rheinland-Pfalz (1969). En tot voorzitter van de CDU (1973).

Dat laatste zou hij 25 jaar blijven. Om Helmut Kohl kan halverwege de jaren 70 niemand heen. Het politieke talent uit Oggersheim, het stadsdeel in Ludwigshafen waar hij vandaan komt, is door noest werken een machtsfactor van belang geworden.

Als het moet – en het moet vaak – kan hij genadeloos zijn. „Kohl is een tank, je moet niet in zijn weg staan; ook fysiek niet. Hij kan heel agressief zijn”, melden zijn vijanden. Stefan Aust, destijds hoofdredacteur van het Kohl-onvriendelijke weekblad Der Spiegel, noemde hem ooit „een onaangenaam mens”. Deserteurs uit Kohls rijen winden zich erover op dat bij hem „geen middenweg” mogelijk is.

„Als je niet voor Kohl bent, ben je tegen hem.”

Ook die onverzoenlijkheid hoort bij het ‘systeem-Kohl’.

Wraakzucht en rancune zijn politieke overlevingsmechanismen voor Kohl. Na zijn vertrek uit de politiek blijkt daar weinig aan veranderd. Rond 2002 neemt hij in urenlange ‘geheime gesprekken’ met journalist Heribert Schwan zijn oud-collega’s op krenkende wijze de maat. Angela Merkel kon vroeger niet eens fatsoenlijk met vork en mes eten; oud-bondspresident Christian Wulff is een nul. Dixit Helmut Kohl.

Kohls weg naar de hoogste politieke macht is lang en ongemakkelijk. De Duitse politiek is keihard. Zelfs partijgenoten aarzelen niet om de ambitieuze politicus uit de Pfalz af en toe stevig op z’n nummer te zetten. Franz Josef Strauss, de charismatische maar omstreden chef van de Beierse zusterpartij CSU, zegt in 1976:

„Helmut Kohl zal nooit bondskanselier worden. Hij is daartoe karakterologisch totaal ongeschikt.”

Op 1 oktober 1982 komt de regering van sociaal-democraat Helmut Schmidt ten val. Kohl wordt door het parlement tot zesde kanselier van de Bondsrepubliek Duitsland gekozen. In zijn regeringsverklaring zegt hij dat zijn land toe is aan „geestelijk-morele vernieuwing”. Begin 1983 haalt de CDU met lijsttrekker Kohl 49 procent van de stemmen. Het echte regeren kan beginnen.

Langstzittende bondskanselier

Kohl blijft bondskanselier tot oktober 1998. Waarmee hij het record breekt van de door hem bewonderde Konrad Adenauer, de eerste en tot dan langstzittende bondskanselier. Zijn regeerperiode kan in tweeën worden geknipt: voor en na de val van de Muur.

Die gebeurtenis komt voor Kohl als manna uit de hemel. Met West-Duitsland gaat het niet zo goed, Kohls populariteit is op een dieptepunt. Binnen z’n eigen partij wordt een putsch tegen hem gesmeed. Zijn regeerstijl wordt patriarchaal en autoritair genoemd, wat niet onwaar is.

Op buitenlands gebied is hij succesvoller dan in het binnenland. Hij streeft onvermoeibaar naar een vreedzaam, verenigd en welvarend Europa. Publicist en politicoloog Gerd Langguth heeft eens gezegd dat er zonder Kohl geen euro was gekomen.

Foto Gerard Fouet/AFP/EPA

De toenmalig Franse president Francois Mitterand en bondskanselier Kohl spreken elkaar in Beaune, juni 1993. De Duitse tv-zender ARD zal in 2000 berichten dat Kohl Mitterand geholpen zou hebben bij de financiering van diens verkiezingscampagne. Foto Gerard Fouet/AFP/EPA

Kohl koestert vooral de relatie met Frankrijk. Op binnenlands gebied is hij gewend de problemen „uit te zitten”, zoals hij het zelf noemt. Maar op die weinig aansprekende manier van regeren zijn z’n omgeving en ook de kiezers rond 1989 uitgekeken. Hervormingen heeft hij niet tot stand gebracht. „Geestelijk-morele vernieuwing” is uitgebleven.

De val van de Muur brengt in alle opzichten de ommekeer. Alles wat de Bonner politiek op dat moment aan problemen heeft, verbleekt hierbij. In het epicentrum van deze eenmalige machtsverschuiving staat Helmut Kohl, wiens gezag ineens onbetwistbaar is.

Nadien kan hij oogsten. Kohl is zowel in West- als Oost-Duitsland populair. Voor de kiezers is hij behalve een staatsman om trots op te zijn ook een politicus van vlees en bloed: bodenständig, geen intellectueel maar wel intelligent, een man om te vertrouwen. Op 17 januari 1991 wordt hij na gewonnen verkiezingen door de Bondsdag voor de derde keer tot kanselier gekozen, de eerste van het herenigde Duitsland.

Een rommelig einde

Ergens in de jaren ’90 begint het verval. En dat is Kohls grootste fout geweest: hij mist het moment om te vertrekken als er nog voor hem wordt geklapt. Kohl blijft te lang zitten. Als machtspoliticus pur sang kan hij weinig anders dan doorgaan, maar de rek is er allang uit. Niemand spreekt hem nog tegen, zijn critici zijn verstomd.

Kohl is in het regeren verstard. In 1994 wint zijn partij nog nipt de Bondsdagverkiezingen. In 1998 is het afgelopen. Helmut Kohls CDU verliest van Gerhard Schröders sociaal-democratische SPD. Het is het slot van een lang en historisch beladen tijdperk.

Kohls politieke einde is rommelig en wordt beheerst door een schandaal met partijgiften, waarbij ook zijn kroonprins Wolfgang Schäuble is betrokken. Na de verkiezingsnederlaag van 1998 wordt bekend dat de CDU miljoenensteun van privépersonen heeft ontvangen. Kohl heeft in zijn machtswaan verzuimd daar melding van te maken, hoewel hij er als partijvoorzitter wettelijk toe verplicht was. Het gerucht gaat dat de verkiezingskas van de christen-democraten gespekt is door mediatycoons, wapenhandelaren en grootondernemers. Kohl heeft er maar weinig over willen zeggen – tot aan z’n dood toe.

De Spendenaffäre wordt een daverende rel, die tot parlementaire en gerechtelijke onderzoeken leidt. De zaak groeit uit tot een niet meer weg te poetsen vlek op Kohls blazoen. Een van de vele pijnlijke gevolgen is dat zijn partij in politieke problemen komt.

De CDU staat, mede door Kohl, ineens in de kwade geur van corruptie. Deelstaatverkiezingen in Sleeswijk-Holstein en Noordrijn-Westfalen worden verloren. Menig CDU’er wordt besmet verklaard. Tot en met Wolfgang Schäuble toe, die 100.000 mark cash van wapenhandelaar Karlheinz Schreiber in ontvangst blijkt te hebben genomen.

Geen Nobelprijs

De doodssteek daarna komt van Angela Merkel, Kohls Mädchen, op dat moment een rijzende ster in de CDU. In een persverklaring laat ze weten dat „wij die nu de verantwoordelijkheid voor de partij dragen, en niet zozeer Helmut Kohl, beslissingen zullen nemen over het nieuwe tijdperk”.

Het schandaal kost Kohl bijna z’n reputatie. Hij wordt gedwongen het erevoorzitterschap van zijn partij op te geven; een smadelijke nederlaag. De gevierde staatsman gaat vernederd af door een zijdeur, koel nagewuifd door Merkel.

In Duitsland en ook daarbuiten ging ieder najaar na 1989 steevast het gerucht dat Kohl voor de Duitse eenwording de Nobelprijs voor de Vrede zou krijgen. Maar dat is nooit gebeurd. In 2012 kreeg hij een postzegel met zijn beeltenis erop; 55 eurocent, oplage 5 miljoen. Een hele eer, schreven sommige kranten. Maar in Berlijn werd geschamperd dat het te weinig was.

Kohl had iets groters verdiend.

Scroll door de tijdlijn van Kohls leven: