Hoe VVD, CDA en D66 hun ruzie lijmden

Formatie

Eind mei lagen de ‘centrale drie’ van de formatie nog met elkaar overhoop. Rutte en Buma waren boos op Pechtold. Maar ze lieten elkaar niet los.

Foto Bart Maat/ANP

Niemand hoeft er drie maanden na de verkiezingen nog aan te twijfelen: zonder VVD, CDA en D66 komt er geen meerderheidskabinet. Informateur Herman Tjeenk Willink belegde donderdag een speciale persconferentie om duidelijk te maken dat andere opties nu écht van tafel zijn. Deze drie partijen zullen op elkaar moeten vertrouwen.

Dat doen ze ook. Het zit goed tussen de partijen, hoewel dat er drie weken terug nog heel anders uitzag.

Breuk tussen de ‘centrale drie’

Op de avond van dinsdag 23 mei krijgt de relatie tussen Mark Rutte (VVD), Sybrand Buma (CDA) en Alexander Pechtold (D66) een stevige deuk. D66 en de ChristenUnie zijn er na drie uur praten al uit: samenwerking tussen die twee partijen zit er niet in, zeggen ze. VVD en CDA zijn boos op D66. Daar gaat de coalitie van hun voorkeur.

Hoe is die breuk stilletjes gelijmd?

De ruzie ontstaat op het moment dat de eerste onderhandelingsronde met GroenLinks is vastgelopen. VVD en CDA maken zich op voor een nieuwe poging, maar dan met de ChristenUnie. Rutte, Buma en Segers bellen al met elkaar: ze voelen er wel voor om het te proberen. Alleen Pechtold maakt telkens duidelijk liever niet met de christelijke partij om tafel te willen.

Rutte doet zijn best de stemming tussen D66 en de ChristenUnie goed te houden. Als D66’er Kasja Ollongren bij WNL op Zondag zegt dat onderhandelingen met de CU voor D66 overgeslagen kunnen worden, belt Rutte met Segers. „Niet reageren”, „blijf rustig”, zegt hij. Rutte belt ook Pechtold: of zijn partij zich een béétje kan inhouden.

Volg de laatste ontwikkelingen in ons formatieblog

Toch gaat het de dinsdag erop mis, tijdens het gesprek van Pechtold en Segers. Pechtold eist in dat verkennende gesprek concessies. Die gaan over medische ethiek, maar ook over Europa, landbouw en Israël. De partijleiders zeggen tegen journalisten dat er geen basis is om te gaan onderhandelen.

Segers is overdonderd – dit was volgens hem niet de afspraak – en dat geldt ook voor VVD en CDA. Rutte loopt na afloop van een debat in de Eerste Kamer, ’s avonds laat, woedend naar buiten.

Pechtold voelt het chagrijn van VVD en CDA meteen. Hij stuurt Rutte een smsje: even praten? Rond middernacht krijgt Pechtold een boze Rutte aan de lijn. Over en weer klinken verwijten. Ze besluiten later verder te praten.

Pechtold lijmt

Koffie? Weer een sms van Pechtold, de volgende ochtend aan Rutte. Ze gaan met opgestroopte hemdsmouwen in strandtent Werelds zitten, aan de Scheveningse Boulevard. Er verschijnen al snel foto’s op sociale media, de partijleiders hebben duidelijk niet hun best gedaan om in het geheim af te spreken.

Rutte verwijt Pechtold dat hij de optie-ChristenUnie zonder overleg heeft opgeblazen. Pechtold legt uit waarom samenwerken met de ChristenUnie ongewenst is voor D66: hij wil niet de enige progressieve partij in de coalitie zijn. De twee mannen kennen elkaar al lang. En belangrijker: ze zijn praktisch ingesteld en niet haatdragend van aard. Van echte ruzie is daarna geen sprake meer. CDA-leider Buma is nog steeds boos, weet Pechtold. Die vrijdag, na Hemelvaart, vraagt Pechtold of hij kan langskomen.

Op initiatief van Pechtold, alweer, gaan de mannen eten in het Haagse restaurant Garoeda.

Het gesprek lijkt op dat met Rutte. „Je moet op zo’n moment allebei je hart luchten. Dat helpt”, zegt een betrokkene. Al blijft het bij Buma wat langer knagen. Er is nog één gesprek nodig om het uit te praten. Op initiatief van Pechtold, alweer, gaan de mannen eten in het Haagse restaurant Garoeda. Pechtold houdt een goed gevoel over aan het etentje. Sindsdien weten VVD, CDA en D66 wat Tjeenk Willink donderdag bevestigde: wij laten elkaar niet los.

Dat Rutte en Buma tijdens een debat over de formatie nog even Pechtold aanvallen (Buma: „Zo bouw je geen vertrouwen”), is grotendeels voor de bühne. Wat de partijleiders daar zeggen, zo zegt een betrokkene nu, is niet meer dan „functionele boosheid.”

Vragen over de formatie? Stel ze aan onze politieke redactie

Weer breken met Klaver

Wanneer de partijen vorige week weer aan tafel zitten met GroenLinks, voor een nieuwe poging met die partij, besteedt informateur Tjeenk Willink dan ook nauwelijks meer aandacht aan de wrevel tussen de drie centrale partijen. Niet meer nodig, zeggen betrokkenen. De gesprekken zijn opnieuw een doodlopende weg, blijkt afgelopen maandag. Weer is migratie het breekpunt. Het centrale blok gaat na afloop los tegen Klaver: híj wilde het finale compromis niet tekenen.

Andere partijen hebben de nieuwe warmte tussen de ‘centrale drie’ ook gezien. Voor de ChristenUnie is duidelijk dat VVD en CDA kiezen voor D66 als vaste partner. Ook te horen in de Tweede Kamer: Jesse Klaver werd na de breuk met GroenLinks zó eensgezind aangepakt door VVD, CDA en D66, dat een regering vormen met die drie er niet aantrekkelijker op is geworden.

Hoewel Rutte, Buma en Pechtold balen van de vergeefse onderhandelingen met GroenLinks, zien ze deze week zelfs bij D66 een voordeel. De gemeenschappelijke irritatie over Klaver brengt de drie nog dichter bij elkaar. Een betrokkene zegt: „Dit helpt in de verhoudingen.” Een ander: „Die ruzie is wel echt over.”
Nu nog een vierde coalitiepartner.