Recensie

Brandhaard-tv als essay gemonteerd

Zap

Cameraman Joris Hentenaar maakte samen met filmmaker Marit Geluk een montage van zijn beeldmateriaal, dat nog maar voor een deel uitgezonden was. ‘Wagner, The Movie’ is twee keer te zien in het Haagse Zuiderstrandtheater.

Joris Hentenaar zocht contact, want hij wilde me iets laten zien. Ik kende hem alleen uit de verte, als cameraman die voor Nieuwsuur reportages in brandhaarden draait. Dat is nu afgelopen, vertelde hij. Sinds in oktober 2016 de afspraak die hij met verslaggever Jan Eikelboom had gemaakt om koffie te gaan drinken in Sirte, Libië met de bevriende fotograaf Jeroen Oerlemans niet doorging. Omdat Oerlemans daar door een scherpschutter vermoord werd, wil hij niet meer.

Maar er moest nog iets met al dat beeldmateriaal dat hij verzamelde en waarvan maar een deel uitgezonden is. Hij besloot samen met filmmaker Marit Geluk een montage te maken, ter begeleiding van een concertante uitvoering van hoogtepunten uit Richard Wagners operacyclus Der Ring des Nibelungen (1876), door een orkest van ruim 100 mensen. Onder de titel Wagner, The Movie is de voorstelling van iets meer dan een uur twee keer te zien in het Haagse Zuiderstrandtheater (waar ook Sander van de Pavert een voorstelling maakte van zijn werk voor Lucky TV), vrijdag 16 en zaterdag 17 juni.

Ik was nieuwsgierig maar sceptisch, want ik houd niet zo van spectaculaire beelden zonder context, en al helemaal niet met Wagner als aanjager. Maar op basis van de montage met muziek op de geluidsband ben ik heel enthousiast. Het blijkt mogelijk om op impressionistische wijze iets te vertellen over de waanzin in louter beeld, geschoten op de plaatsen waar die aan het oppervlak zichtbaar wordt.

De montage begint met een montage van geluidsflarden en een zwart scherm, dat slechts af en toe een regel tekst bevat: „no comment, please”. De tunes van Brandpunt en Nieuwsuur, afgewisseld door plukjes interview, gaan over in strand en zee, met een luchtband als herinnering aan een overtocht.

trailer Wagner - the Movie from Marit Geluk on Vimeo.

Vluchtelingen vormen een belangrijk bestanddeel van de film, net als de burgeroorlogen in Syrië en Oekraïne, maar er is veel meer. Een als het Vrijheidsbeeld verklede mevrouw in een Amerikaanse stad. Een Saoedische carrousel. Shi’itische flagellanten die overgaan in zwaar bewapende GI’s. Kinderen die verbeten oefenen met speelgoedgeweertjes. Opzwepende redevoeringen. Demonstraties.

Soms reageert het beeld op de muziek. De Walkurenrit kunnen we sinds Apocalypse Now en de zin I love the smell of napalm in the morning niet meer horen zonder te denken aan bombardementen. Maar het gezichtspunt is nu niet dat van de piloot, maar van degene die op de grond de bommen op zijn hoofd krijgt. We zien gehavende flatgebouwen en doden die begraven worden.

In feite is deze associatieve, maar verre van willekeurige montage goed te vergelijken met die in essayistische documentaires van bij voorbeeld Johan van der Keuken of Chris Marker. Maar die konden vaak toch de verleiding niet weerstaan om ook verbaal te duiden wat we ervan moesten denken, liefst vanuit een ideologische overtuiging.

Hentenaar kijkt eerder zoals Ed van der Elsken dat deed, met een open blik en grote nieuwsgierigheid naar de mensen die hij waar ook ter wereld in het vizier van zijn lens kreeg. Ook in deze in eerste instantie als illustratie bij een journalistieke reportage bedoelde beelden lijkt de ontmoeting met mensen die recht in de camera kijken, of zich er minstens van bewust zijn dat ze bekeken worden, het belangrijkste.

Deze vorm markeert distantie van het gesproken woord, van het vaak zo hinderlijke gezwets in clichés dat het zicht op deze ongerijmde wereld ontneemt, door een vergeefse poging alles te willen begrijpen. Televisie kan dus ook het bronmateriaal leveren voor een vruchtbaarder, kunstzinnige benadering. In een zaal. Er zijn nog enkele kaarten verkrijgbaar.