Een ‘Turkije-deal’ met Noord-Afrika sluiten wordt nog knap lastig

Migranten

Via afspraken met landen in Noord-Afrika willen VVD en CDA de migratie naar Europa beperken. Maar wat doe je met mensen die toch op een bootje stappen?

Archiefbeeld van een vluchtelingenboot voor de Libische kust. Foto: Andreas Solaro / AFP

Twee formatierondes liepen er op stuk. GroenLinks stuitte naar eigen zeggen op een ‘principiële ondergrens’ bij de onderhandelingen over migratie richting Europa. Met de hete adem van de PVV en Forum voor Democratie in de nek zullen VVD en CDA bij een nieuwe formatiepoging de aanscherping van het migratiebeleid wederom hoog op de agenda zetten. Het is de vraag hoe kansrijk dat is, aangezien Nederland het VN-vluchtelingenverdrag uit 1951 heeft ondertekend en gebonden is aan allerlei EU-richtlijnen die daarvan zijn afgeleid. Welke opties hebben VVD en CDA?

Beide partijen willen de opvang in de regio verbeteren om asielaanvragen in Europa te verminderen (CDA) of overbodig te maken (VVD). „Over anderhalf jaar wordt op VN-niveau gesproken over een nieuw asielsysteem. Samen met Europese partners zou Nederland kunnen inzetten op nog meer opvang in de regio en eventueel op selectie van vluchtelingen buiten Europa die vervolgens worden ingevlogen”, zegt Hemme Battjes, hoogleraar migratierecht aan de Vrije Universiteit.

Een belangrijke vraag is dan wat er moet gebeuren met migranten die toch op een bootje richting Europa stappen. Dit jaar maakten tot nu toe ruim 61.000, voornamelijk uit Afrika afkomstige economische migranten, de oversteek over de Middellandse Zee naar Italië. Behouden zij het recht bij aankomst asiel aan te vragen? „Dat recht vormt het hart van het VN-vluchtelingenverdrag. Als je ze dat wilt ontzeggen, zal je uit het verdrag moeten stappen”, zegt hoogleraar mensenhandel en globalisering Conny Rijken van de Universiteit van Tilburg. Aanpassing van het verdrag op dit punt geeft zij weinig kans. „Juist omdat het de kern van het verdrag raakt, zal daar binnen de Verenigde Naties niet snel overeenstemming over worden bereikt.” Meer dan 150 landen wereldwijd hebben het VN-vluchtelingenverdrag ondertekend.

Naar schatting kwamen dit jaar tot nu toe bijna 1.800 mensen om het leven tijdens de oversteek naar Italië. De chaotische taferelen, de aanhoudende illegale immigratie die ook Nederland bereikt, de vele doden; ze bevestigen het beeld dat de EU de situatie aan de buitengrenzen niet onder controle heeft. Een beeld dat VVD en CDA graag willen bijstellen. Vluchtelingendeals met landen in Noord-Afrika, zoals de EU met Turkije sloot, worden daarom regelmatig als alternatieve oplossing geopperd. Daarvoor hoeft het VN-vluchtelingenverdrag niet te worden aangepast, zo is de gedachte. Met Turkije werd afgesproken dat migranten die in Griekenland aankomen naar Turkije worden teruggestuurd. In ruil daarvoor neemt de EU vluchtelingen over uit Turkije. Ook zijn miljarden beschikbaar gesteld om de opvang in Turkije te verbeteren. Sindsdien is de immigratie vanuit Turkije fors afgenomen, waardoor de EU uit dat land betrekkelijk weinig vluchtelingen hoeft over te nemen.

Veilig derde land

In overeenstemming met het vluchtelingenverdrag is Turkije voor dit akkoord door Griekenland tot ‘veilig derde land’ bestempeld. Het probleem is dat veruit de meeste bootjes richting Italië vanuit Libië vertrekken. Door alle interne twisten kan dat land absoluut geen veilig derde land worden genoemd. Migranten zijn er overgeleverd aan de grillen van mensenhandelaren die geweld niet schuwen. Een ‘Turkijedeal’ met Libië zit er dan ook niet in. In VVD-kringen leeft het idee migranten uit Libië dan maar terug te sturen naar Tunesië, waar de selectie plaats zou kunnen vinden. Maar dan moet dat land daar wel mee instemmen. Afspraken zoals met Marokko en landen in West-Afrika, over Europese investeringen in ruil voor beperking van de migratie naar Europa, zullen in het geval van het verdeelde Libië waarschijnlijk ook niet werken.

En al mocht Nederland er met een Europese coalitie in slagen het vluchtelingenverdrag aan te passen, om asielaanvragen in Europa onmogelijk te maken en zo de prikkel om in een bootje te stappen deels weg te nemen, dan zijn er nog tal van EU-richtlijnen die er ook vanuit gaan dat een asielzoeker het recht heeft asiel aan te vragen als hij de EU heeft bereikt. Zo definieert de ‘kwalificatierichtlijn’ wie een vluchteling is en wie bescherming verdient op basis van een andere grond. Is een radicale versobering van het Europese asielrecht haalbaar? Met een gekwalificeerde meerderheid onder de lidstaten kunnen deze richtlijnen worden aangepast. Mocht er veel Europese animo zijn om het vluchtelingenverdrag te wijzigen, dan is dit wellicht ook mogelijk.

Maar dan nog zou een nieuw kabinet op een andere juridische hindernis kunnen stuiten. Het mensenrechtenverdrag (Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, EVRM) valt namelijk niet onder de EU maar onder de Raad van Europa. Deze instelling in Straatsburg ziet toe op naleving van de mensenrechten in 47 Europese landen. Asielaanvragen in Nederland weigeren en mensen terugsturen naar landen waar ze het risico lopen op marteling, een onmenselijke en vernederende behandeling of bedreiging van hun leven is strijdig met het EVRM. Zo besliste het Europees Hof in 2011 dat asielzoekers niet mochten worden teruggestuurd naar Griekenland omdat ze daar een ‘onmenselijke behandeling’ riskeerden. Dat Nederland dit verdrag opzegt, en daarmee de naleving van de mensenrechten in heel Europa een klap toebrengt, is welhaast ondenkbaar.

Een strenger asielbeleid doet het in campagnetijd misschien goed, maar in de praktijk is het alleen haalbaar als Nederland een onwaarschijnlijke coalitie van gelijkgezinde landen weet te mobiliseren. Lukt dat niet en wil Nederland de immigratie toch verder terugdringen, dan rest opzegging van het VN-vluchtelingenverdrag, uittreding uit de EU en eventueel uit de Raad van Europa. VVD en CDA gaat dat veel te ver. In grote lijnen is het wel wat de PVV en Forum voor Democratie voorstellen.