‘Zolang Turkije onrustig is, zijn Nederland en Rotterdam dat ook’

Spanningen na mislukte coup

Turkse Nederlanders mijden winkels om Erdogan-aanhangers te ontlopen. Ingrijpen is nodig, zeggen Rotterdamse raadsleden.

Turkse Nederlanders betogen bij de Erasmusbrug in Rotterdam tegen de plegers van de mislukte staatsgreep in Turkije, juli vorig jaar. De mensen op deze foto komen niet in dit artikel voor. Foto Marten Van Dijl/ANP

‘De zomervakantie staat voor de deur en talloze Turkse Rotterdammers durven niet met vakantie naar Turkije te gaan”, zegt Sven de Langen, CDA-fractievoorzitter in de Rotterdamse gemeenteraad. „Ze zijn bang dat ze daar worden vastgehouden.”

De Langen trekt zich al langere tijd het lot van Turkse stadsgenoten aan. „Het lijkt nu rustig, na de rellen bij het Turkse consulaat in maart, maar dat is schijn. De [regeringspartij] AKP heeft nog steeds kliklijsten. En Turkse Nederlanders voelen zich totaal niet vrij om te zeggen wat ze denken en zich te gedragen op een manier die normaal is in dit land. Ze vrezen dat ze erbij gelapt worden door andere Turkse Nederlanders. En ze zijn bang voor repercussies voor familie in Turkije.”

Weinig Turkse Nederlanders durven zich openlijk uit te spreken over de situatie in Turkije en de spanningen in Nederland. De Lange baseert zich op contacten in de Turkse gemeenschap, mede van zijn fractiegenoot Turan Yazir. Deze CDA’er kon tijden niet werken wegens ernstige bedreiging door Erdogan-aanhangers.

NRC maakte een rondgang langs een tiental (Turkse) Rotterdammers. Sommigen wilden niet met hun naam in de krant. Demissionair minister Lodewijk Asscher (Sociale Zaken en Integratie, PvdA) en andere bronnen bevestigen het beeld dat zij schetsen.

Niet naar huwelijksfeest

Anoniem willen Turkse Nederlanders wel vertellen hoe iedereen elkaar in de gaten houdt. Tegenstanders van Erdogan durven zich niet te uiten omdat het, ook in Nederland, hun onderneming en hun sociale leven kan schaden. Velen durven niet op vakantie naar Turkije. Ook binnen vriendenkringen en families zijn spanningen. Zo kwam de helft van de vrienden niet op een huwelijksfeest.

De dreiging is reëel. Dertien Turkse Nederlanders hebben bij de Nederlandse ambassade in Ankara bijstand gevraagd, omdat ze Turkije niet mogen verlaten, zegt een woordvoerder van Buitenlandse zaken. Hij gaat ervan uit dat nog meer mensen vast zitten, die zich mogelijk uit angst voor repercussies niet hebben gemeld. Goed geïnformeerde bronnen in Nederland denken dat tientallen Turkse Nederlanders in Turkije vast zitten.

Minder excessen, wel spanningen

Volgens De Langen werkt de Nederlandse én Rotterdamse aanpak van deëscalatie niet. De bemoeienis vanuit Turkije met de Turks-Nederlandse gemeenschap is diplomatiek niet in te dammen, zegt hij.

Ook minister Asscher ziet dat de spanningen niet echt afnemen. „Er zijn misschien minder excessen, de spanningen zijn er nog”, zegt hij via een woordvoerder. „Ambtenaren van het ministerie zijn steeds in gesprek met sleutelfiguren in de Turks-Nederlandse gemeenschap om te voorkomen dat gebeurtenissen in Turkije hier weer gevolgen zullen hebben.”

Bijna een jaar geleden kwamen de verhoudingen in de Turks-Nederlandse gemeenschap op scherp te staan door de mislukte couppoging in Turkije. Die avond in juli stroomde de Erasmusbrug in Rotterdam vol met Turkse Nederlanders die Erdogan en Allah aanriepen en met Turkse vlaggen zwaaiden. De verjaardag van de coup op 15 juli wordt door Erdogan-critici angstig afgewacht. In de weken na de couppoging werden Nederlanders die tot de gülenisten werden gerekend bedreigd en geïntimideerd. Kinderen werden van ‘verkeerde’ scholen gehaald, middenstanders geboycot, en op internet gingen de namen rond van vermeende gülenisten.

Het probleem speelt vooral in Rotterdam, waar veel Nederlanders met een Turkse achtergrond wonen. De spanningen werden nog groter toen in maart de Turkse consul in Rotterdam meewerkte aan het verboden bezoek van een Turkse minister die Turkse Nederlanders wilde toespreken over het Turkse referendum. Bij rellen op de Blaak vielen tientallen gewonden. Later bleek dat agenten met een Turkse achtergrond door Erdogan-aanhangers als verraders werden betiteld.

Risico te groot

Zeki Baran, PvdA’er en vicevoorzitter van de gebiedscommissie in de Rotterdamse wijk Charlois, gaat niet op vakantie naar familie in Turkije. Hij werd eerder in een Turkse krant beschuldigd van banden met gülenisten. Het klopt niet, dat heeft hij ook duidelijk gemaakt, maar toch vindt hij het risico te groot.

Mehmet Cerit, hoofdredacteur van de krant De Kanttekening (voorheen Zaman Vandaag), heeft nooit verborgen dat hij geïnspireerd is door de Turkse prediker Gülen. Hij kreeg vele, soms zeer ernstige, bedreigingen. „Het is nu niet zichtbaar voor de buitenwereld. En de bedreigingen zijn minder geworden. Maar uitsluitingen en intimidaties gaan onder de radar gewoon door. Erdogan-kritische Turkse Nederlanders mijden bakkerijen, markt en supermarkten om Erdogan-aanhangers niet tegen te komen. Ze durven sowieso niet naar Turkije, maar ook niet naar Bosnië, Albanië, Servië, Griekenland, Bulgarije, Afrikaanse landen, Marokko, Maleisië, Indonesië te gaan, omdat Erdogan deze landen onder druk zet of uitlevering van deze mensen vraagt.” Zolang het in Turkije niet rustig is, zal het ook in Nederland en andere Europese landen onrustig blijven, zegt Cerit.

Volgens Zeki Baran zijn de problemen groter geworden sinds de Turkse Nederlanders in Nederland kunnen stemmen voor Turkije. Dat gebeurde de afgelopen jaren vier keer. „Daarmee hebben we Turkije naar Nederland gehaald.”

Het discriminatiemeldpunt Radar in Rotterdam opende twee maanden geleden op verzoek van Sven de Langen een meldpunt voor bedreigde en belaagde Turkse Nederlanders omdat dat laagdrempeliger zou zijn dan aangifte doen. Er zijn inmiddels een handvol aanmeldingen binnen. Directeur Cyriel Triesscheijn: „Turkse Nederlanders vrezen een melding te doen, zelfs bij een onafhankelijk organisatie als de onze.”

Radar is constant in gesprek met allerlei organisaties, zegt hij: „Onder de oppervlakte broeit het. De verhalen zijn legio, je moet ze alleen gaan ophalen.”

Niet in schijnwerpers

Triesscheijn ziet niet veel in officieel overleg zoals bijvoorbeeld de Rotterdamse burgemeester Aboutaleb probeerde na de massale demonstratie op de Erasmusbrug. Verschillende organisaties wilden toen niet aanschuiven omdat ze niet aan een tafel wilden met gülenisten. „Zorg voor een breder uitnodigingsbeleid met meerdere uitnodigende partijen”, zou Triesscheijn adviseren. „Zoek naar de breedte en doe het niet in de schijnwerpers. Mensen willen niet gezien worden.”

De Nederlandse aanpak van de spanningen haalt niets uit, volgens De Langen en Leefbaar Rotterdam-raadslid Tanya Hoogwerf. Zij dringen gezamenlijk al maanden aan bij de gemeente op een gerichte aanpak van de conflicten. „Ik vind het onaanvaardbaar dat Nederlandse inwoners zich niet vrij voelen te doen wat ze willen in dit land, omdat ze repercussies vrezen uit een ander land. En dat geldt dus zelfs voor politieagenten en politici, zoals CDA-gemeenteraadslid Turan Yazir die zijn functie tijdelijk moest neerleggen. Dat tast onze rechtstaat en onze democratie aan. Dit is de grens.”

Nederland kan een voorbeeld nemen aan Duitsland, volgens De Langen. „Duitsland is veel scherper in het beschermen van hun democratie, en de rechtsstaat. Ook door hun verleden. Wij zitten te slapen. Duitsland heeft Turkse spionnen en imams uitgezet, salafistische organisaties zijn verboden.”

Rotterdamse aanpak

Hoogwerf en De Langen pleiten voor een Rotterdamse aanpak. Ten eerste hulp en steun voor mensen die onderdrukt worden, somt De Langen op. Steun voor ondernemers die omzet missen door boycots. Een eigen politie-eenheid voor de kliklijnen. Rotterdamse capaciteit inzetten om dat te controleren.

De Langen: „Zorg in ieder geval dat je voor Nederlandse burgers duidelijk aangeeft waar de grenzen liggen. Bijvoorbeeld die rechtszaak namens de gemeenteraad tegen de Turkse krant die gemeenteraadslid Yazir beschuldigde geeft een duidelijk signaal af.” Je zou ook eisen kunnen stellen aan de Turkse consul, zegt hij. Garanties dat Turkse Nederlanders die naar Turkije reizen ook weer terug kunnen, bijvoorbeeld.

Leefbaar Rotterdam-raadslid Hoogwerf: „Het is pas goed, als Turkse Nederlanders zich vrij voelen om zich te gedragen zoals gewoon is in dit land.”