Waarom hebben aubergines soms een neus?

Wekelijks zoekt de redactie wetenschap antwoord op een vreemde vraag. Vandaag: waarom hebben aubergines (en tomaten) soms een neus?

Deze rubriek is bedoeld voor ‘vaak gestelde vragen’ uit het dagelijks leven. De vraag van deze week is echter een waarschijnlijk nooit eerder gestelde vraag. Over aubergines.

Het begon met een foto die Oscar van der Veen (toen 14 jaar) in 2015 opstuurde naar de kinderfotorubriek Klikkerdeklik in deze krant. De aubergine die Oscar in de supermarkt had gekocht, leek sprekend op Buurman&Buurman – op Mat, om precies te zijn. Rare aubergine, kan gebeuren.

Maar: sindsdien ontving Klikkerdeklik van nog vier andere lezers óók misvormde aubergines. Nooit waren het aubergines met deuken, littekens, grappige vlekken, of met een Siamese tweelingbroer. Alleen die neus. Het leek wel alsof iets in de vrucht had besloten om niet meer mee te doen in het grote geheel, maar zelf een mini-aubergine te worden. Hoe groeit zoiets?

Negen miljoen aubergines

Gebeld met auberginekwekerij PandA (‘Paul and Aad’) in Honselersdijk. Aad van der Knaap kent de neus-aubergine. „Dit komen we sporadisch tegen. Als we er één vinden, wordt ie wel even omhoog gehouden.” Hij schat hun aantal op 100 à 200 per jaar, op zijn totale productie van 9 miljoen aubergines. Uitgroeisels van zijn aubergines zitten meestal halverwege de vrucht. „Soms zitten ze ook meer naar boven.” Van der Knaap vermoedt dat er dan schade is ontstaan in het vruchtbeginsel, door een insect. Dat gebeurt bij allerlei vruchten.

Maar twee tuinbouwkundigen zien hier geen insectenschade. De Brit Rob Jacobson deed in de jaren negentig onderzoek naar vraat door wantsen bij aubergines. „Het heeft niets te maken met wantsen”, mailt hij als hij de foto’s gezien heeft. Ook insectenkundige Gerben Messelink van Wageningen UR, afdeling glastuinbouw, zoekt het niet in insecten. „In dat geval zou je ook dood weefsel moeten zien.”

Dan stuurt Rob Jacobson vanuit het Verenigd Koninkrijk een poppetje dat hij en zijn kleinzoon Noah toevallig net hadden gefröbeld: een tomaat met een neus. Neustomaten bestaan dus ook.

Foto Rob Jacobson Noah Barnett

Nachtschade

Aubergine is een plant uit de nachtschadefamilie, net als tomaat, paprika en aardappel. „Je ziet zo’n vergroeiing vaker bij tomaten, aubergines en soms ook paprika’s”, vertelt Jan Janse, een collega van Messelink. „En de vorm is altijd een neusvorm.” (Paprika heeft veel vaker vergroeiingen aan de binnenkant, maar dat is iets anders.) De neus is een syndroom! „Als je het zo wilt noemen”, zegt Janse. Beetje veel eer voor een aubergine.

Janse denkt aan een spontane mutatie bij de vruchtzetting. De cellen van een tomaat, bijvoorbeeld, delen het vaakst in de tweede week na de bevruchting. Dan kan er iets misgaan, vaker bij stress door hitte of droogte.

De genetica zou een nadere verklaring kunnen bieden, maar er is geen academische interesse in onschuldige groente-rariteiten. Zelfs aubergine-DNA is onontgonnen terrein. Van veel gewassen is het DNA-pakket in kaart gebracht, maar aan de paarse vrucht wordt nog gewerkt.

Al met al is de enige geschreven bron over neusgroenten de moestuinblog Home Garden Joy. Daarin staat dat neuzen groeien na mutaties bij de aanleg van de ‘hokken’, de kamers waaruit vruchten bestaan. Janse twijfelt. „Zo’n neus ziet er niet uit als een extra hok. Er zit niets in.”

De aubergine- en tomatenneus zal wel een onverklaard verschijnsel blijven. Zijn neus-aubergines gaan gewoon naar de winkel, zegt teler Van der Knaap. Maar wel als tweede keus.

Aanvulling: Imker Jan van den Eijnde mailde op 15 juni een mogelijke verklaring voor de aubergineneus. “Jarenlang heb ik als imker bijen verhuurd voor de bestuiving van onder andere aubergines en paprika. Het verschijnsel komt alleen voor als de bestuiving onvoldoende is. Bij een optimale bestuiving verwelken de bloemdelen snel na een geslaagde bevruchting. Als de stijl van de bloem blijft zitten, groeit deze uit tot een aanhangsel op de vrucht. De ‘neus’ van de aubergine is hoogstwaarschijnlijk de meegegroeide stijl.”