Recensie

Beeldententoonstelling Münster brengt je aan het wankelen

Skulptur Projekte Münster

Münster, een gemoedelijke studentenstad, is de onwaarschijnlijke locatie voor de toonaangevende kunsttentoonstelling Skulptur Projekte. De kunst die er te zien is brengt je keer op keer aan het wankelen.

Foto Henning Rogge

Zondagochtend in Münster. Terwijl buiten de kerkklokken onafgebroken luiden, worden in de Elephant Lounge de eerste cocktails al geschud. In deze donkere nachtclub, diep weggestopt in een winkelpassage, lijkt de zonovergoten buitenwereld ver weg. Het publiek hangt er in witte skai-lederen banken en kijkt naar een groot videoscherm waarop een schlagerzanger de longen uit zijn lijf zingt. Het voelt alsof je in een parallel universum terecht bent gekomen, in een andere tijdzone. Alsof het niet 2017 is, maar diep in de jaren tachtig.

De video Bye Bye Deutschland! Eine Lebensmelodie van het Braziliaanse kunstenaarsduo Barbara Wagner en Benjamin de Burca is een van de 35 bijdragen aan de beeldententoonstelling Skulptur Projekte Münster. Hier, in deze discotheek, met zijn interieur van roze neonverlichting en glitterballen, is het kunstwerk perfect op zijn plaats. De Elephant Lounge is niet retro of camp, maar al vijftig jaar een instituut in de Duitse stad. Waar beter kun je een film bekijken die een antropologische blik biedt op de Duitse schlagercultuur?

Münster, een gemoedelijke studentenstad met ruim 300.000 inwoners, is een onwaarschijnlijke locatie voor een toonaangevende kunsttentoonstelling als Skulptur Projekte. De middeleeuwse binnenstad, in de Tweede Wereldoorlog nagenoeg geheel verwoest, is steen voor steen weer opgebouwd zoals het vroeger was. De trapgeveltjes en de kinderkopjes, ze ogen oud maar zijn moderne replica’s. Het is een stad die voelt als een kunstmatig decor - een Duitse variant op Disneyland en Batavia Stad.

Toch is juist deze plek al veertig jaar een inspiratiebron voor grote namen uit de kunstwereld. Sinds de eerste editie van Skulptur Projekte Münster in 1977 hebben honderden kunstenaars hier hun werken in de openbare ruimte geplant. Veel van die sculpturen zijn in het straatbeeld blijven staan. Dat maakt Münster tot een uniek openluchtmuseum, waar je op iedere straathoek struikelt over monumentale werken van Per Kirkeby, Bruce Nauman, Giuseppe Penone of Claes Oldenburg. Ver voordat andere steden beeldenroutes ontdekten als ideale vorm van citymarketing, pionierde Münster al met publieke kunst.

Stand van zaken

Omdat Skulptur Projekte maar eens in de tien jaar plaatsvindt, geeft iedere editie een mooie stand van zaken van de beeldhouwkunst van dat moment. De eerste editie, in 1977, draaide geheel om de abstracte beelden van minimalisten als Carl Andre, Donald Judd en Richard Serra. Op latere edities deden videokunst en participatiekunst hun intrede. Anders dan op de Biënnale van Venetië en de Documenta speelt de harde werkelijkheid van oorlog, hongersnood en vluchtelingenstromen op deze tentoonstelling nauwelijks een rol. Er is in Münster meer afstand tot de waan van de dag, zo lijkt het. Met steeds dezelfde samensteller aan het roer, de Duitse curator Kasper König, zoekt Skulptur Projekte iedere tien jaar op een toegankelijke manier de verdieping.

Deze vijfde editie is een ware ontdekkingstocht, die vanwege de gespreide ligging van de kunstwerken het beste te fiets is af te leggen. De plattegrond leidt de bezoekers naar de meest uiteenlopende locaties, van een keurig aangelegd volkstuinencomplex (Jeremy Deller) tot de steriele lobby van een bankgebouw (Hito Steyerl) en van een sjofel ingerichte Aziatische winkel (Mika Rottenberg) tot een tattooshop bij de haven (Michael Smith). Op die laatste plek kun je een blijvend kunstsouvenir kiezen uit het ‘menu’, een boek vol ontwerpen van eerdere deelnemers van Skulptur Projekte. Wie durft, kan hier een echte Lawrence Weiner of Atelier Van Lieshout in zijn huid laten graveren. 65-plussers krijgen vijftig procent korting, zodat ook zij aansluiting houden bij de jeugdcultuur.

Nieuw perspectief

Beeldhouwkunst annex 2017 is allang geen sculptuur op een sokkel meer. Op de meeste plekken wordt de bezoeker ondergedompeld in installaties die alle zintuigen aanspreken. Soms vloeit de kunstervaring op een surrealistische manier samen met het echte leven. Bijvoorbeeld als je in een spoortunnel luistert naar een geluidswerk van Emeka Ogboh, die het leven van de blinde straatmuzikant Moondog in herinnering brengt, en je ondertussen wordt aangesproken door een éénbenige zwerver. Soms bieden de kunstwerken juist een nieuw perspectief op de bestaande omgeving. Zo bouwde Ayse Erkmen in de haven een brug die, op zo’n tien centimeter onder het wateroppervlak, de beide kades met elkaar verbindt. Haar werk, waarbij het publiek over het water lijkt te lopen, is nu al dé grote hit van deze Skulptur Projekte.

Werk van Aysa Erkmen.
Foto Skulptur Projekte

Aan de noordzijde van de stad biedt de voormalige ijsbaan onderdak aan de meest gedenkwaardige bijdrage aan Skulptur Projekte. Pierre Huyghe bouwde in de vervallen hal een post-apocalyptisch maanlandschap waar dieren het voor het zeggen hebben en waar mensen mondjesmaat als indringers worden toegelaten – met urenlange wachtrijen tot gevolg. De vloer van de ijsbaan is ingestort, bijenkolonies hebben bezit genomen van de zandgrond en er een soort terpen mee gebouwd. In de plasjes water gedijen hordes slakken. En in de nok van het gebouw paraderen witte pauwen over de spanten. Het is een plek met een buitenaardse, adembenemende schoonheid - een vreemd soort biosfeer die een ruïne is en toekomstvisioen tegelijk.

Een aquarium met vissen en anemonen, dat centraal tussen de puinhopen staat opgesteld, maakt intussen een pulserend geluid en lijkt van invloed op de piramidevormige dakluiken die steeds openen en dichtgaan. Het systeemplafond dient tevens als een soort matrix voor de augmented reality op het scherm van je mobiele telefoon dat aan de bestaande situatie nog meer vervreemdende elementen toevoegt. Op een gegeven moment waan je je op een ruimteschip, dat ieder moment op lijkt te stijgen.

Het gebeurt niet vaak dat kunstwerken je aan het wankelen brengen, maar op deze gedenkwaardige tentoonstelling in Münster overkomt het je keer op keer. In de kneuterige stad met zijn facade-architectuur is niets wat het lijkt. De nooduitgang van het Landesmuseum bijvoorbeeld, leid je niet naar buiten, maar naar een labyrint van Gregor Schneiders waarin je eindeloos kunt verdwalen. De Duitse kunstenaar bouwde in het trappenhuis een installatie die zo beklemmend is dat je aan je eigen waarneming begint te twijfelen. Lichte paniek overvalt je, wanneer je je een weg baant door een serie van identieke kamers en gevangen dreigt te raken in een eindeloze loop. Zie daar maar eens in je eentje uit te komen.