Klaver was echt om, maar in zijn partij klonk ‘nee’

Formatie loopt vast Weer loopt een formatieronde met GroenLinks vast en weer is migratie het breekpunt. De irritatie van D66, VVD en CDA over Jesse Klaver is groot.

Foto Remko de Waal/ANP

Tot twee keer toe was Jesse Klaver dicht bij een ‘ja’ – en tot twee keer toe bedacht hij zich. Dat is het verhaal van de afgelopen week, als je VVD, CDA en D66 mag geloven. Ze zijn boos en teleurgesteld dat GroenLinks niet akkoord is gegaan met het eindvoorstel over migratie van informateur Herman Tjeenk Willink. En ze zijn geïrriteerd over wat zij zien als gedraai en oneerlijk spel van Jesse Klaver. Akkoord, extra eisen, alsnog akkoord, toch niet akkoord – zo ging het in hun beleving. „Schieten op een bewegend doel”, zo omschrijft een van de betrokkenen onderhandelen met GroenLinks.

Klaver heeft een ander verhaal. Voor hem voldeed, ondanks ieders inspanningen, het eindvoorstel van Tjeenk Willink niet aan de „principiële ondergrens” van zijn partij: het recht van oorlogsvluchtelingen om te allen tijde asiel aan te vragen in Europa.

Bij GroenLinks zeggen ze: we verloren in de loop van de gesprekken steeds meer het vertrouwen in de andere drie. Klaver en de zijnen geloofden niet meer dat VVD, CDA en D66 zich aan de migratieafspraken zouden houden als het erom ging spannen in Europa.

VVD, CDA en D66 zeggen: beschaafder, rechtstatelijker en volkenrechtenlijk verantwoorder dan de tekst van Tjeenk Willink kon je het niet krijgen. Ze herhaalden die boodschap in een Tweede Kamerdebat, dinsdag, over de formatie. Het afhaken van GroenLinks is „even onbegrijpelijk als ongelofelijk”, zei Sybrand Buma (CDA). „Want dat zou betekenen dat Europese rechters, volkenrechtgeleerden, de Europese Commissie, alle regeringen en alle parlementen dan nu al gezamenlijk onder die principiële ondergrens zouden zitten.”

Europese hoofdsteden bellen

Toekomstige deals tussen de Europese Unie en Noord-Afrikaanse landen als Tunesië en Algerije: dat was het breekpunt bij de eerste formatiepoging met GroenLinks, vier weken geleden. Voordat de vier partijen weer formeel konden gaan onderhandelen, moest eerst overeenstemming bereikt worden over deze kwestie. Daar was iedereen het over eens.

Op de dinsdag en woensdag na Pinksteren spreekt Klaver urenlang bij informateur Tjeenk Willink thuis met Mark Rutte (VVD). De premier heeft een mandaat gekregen van Buma en Alexander Pechtold (D66) om namens hun te onderhandelen met Klaver. Het idee: één-op-één werkt beter dan drie tegen één. Bovendien is Rutte een van de bedenkers van de ‘Turkijedeal’, die het model zou moeten zijn voor toekomstige afspraken. Hij weet als geen ander hoe het er in Brussel aan toe gaat.

Het gesprek tussen Klaver en Rutte levert weinig op. Klaver is nog steeds niet overtuigd dat zo’n toekomstig akkoord garandeert dat oorlogsvluchtelingen genoeg bescherming krijgen. Tjeenk Willink weigert zich daarbij neer te leggen. Hij laat rondbellen naar verschillende Europese hoofdsteden om te checken of het Nederlandse plan overeenkomt met de lijn van andere Europese lidstaten. Het antwoord luidt ja.

Tjeenk Willink stelt ook voor een volkenrechtelijk expert erbij te halen, die Klaver nog eens goed kan uitleggen dat de Turkijedeal wel degelijk voldoet aan het VN-vluchtelingenverdrag.

Dat gebeurt. Op donderdagavond maakt diplomaat Jan-Willem Beaujean, migratiedeskundige bij het ministerie van Buitenlandse Zaken, zijn opwachting op het Catshuis, waar de gesprekken zich inmiddels naartoe hebben verplaatst. De wachtende journalisten bij het hek hebben niets door.

Beaujean heeft een document bij zich van twee kantjes waarin helder wordt uitgelegd dat de Turkijedeal ‘mensenrechtenproof’ is. Ook staat er nog eens duidelijk in dat de Turkijedeal alleen geldt voor Syriërs – vluchtelingen uit alle andere landen kunnen nog steeds gewoon asiel aanvragen in Europa. „Elke beoordeling is individueel maar de positie van groepen verschilt”, schrijft Beaujean.

‘Jesse is gesprongen’

VVD-onderhandelaar Halbe Zijlstra is die donderdagavond een biertje gaan drinken met zijn woordvoerder op het Haagse Plein. Hij gelooft er eigenlijk niet meer in, net als de onderhandelaars van CDA en D66. Maar dan gaat zijn telefoon: Rutte. De VVD-leider zegt: „Jesse is gesprongen.”

In het Catshuis heeft Klaver zich ieders verrassing laten overtuigen door het betoog van Beaujean. „Als dit de uitleg is, kan ik het dragen”, zegt hij volgens meerdere betrokkenen. Bij GroenLinks wordt dit ontkend. Klaver zou alleen hebben aangegeven dat er „misschien toch een opening” is. Maar bij de andere drie partijen klinkt: er bestaat geen enkele twijfel dat Klaver op donderdagavond ‘om’ was. Bij VVD, CDA en D66 slaat de stemming om van sceptisch naar hoopvol.

Op vrijdag, rond enen, gaat Klaver met zijn medeonderhandelaar Kathalijne Buitenweg langs bij Rutte en Zijlstra. Dat is de avond ervoor afgesproken: Tjeenk Willink schrijft een tekstvoorstel, GroenLinks en VVD maken er samen een ‘politiek’ verhaal van. Klaver heeft alvast een voorzetje gemaakt. Het is een document van anderhalf kantje, met als titel „Realistisch, restrictief, rechtstatelijk”.

Rutte en Zijlstra zijn stomverbaasd als ze het document lezen. Op eerste pagina staat dat in toekomstige migratiedeals „het individuele recht om asiel in Europa aan te vragen intact” blijft. Dat klopt niet met het principe van de Turkijedeal, constateren de VVD’ers, en dat is de blauwdruk voor alle toekomstige afspraken.

Op de andere kant van het GroenLinks-document staan een nieuwe eis. Nederland zou jaarlijks tussen de 2.500 en 25.000 extra vluchtelingen moeten opnemen, bovenop het aantal vluchtelingen dat al wordt herverdeeld binnen de EU – en ongeacht of er in de toekomst deals worden gesloten met Tunesië of Algerije. VVD, CDA en D66 zijn onaangenaam verrast: dit is wat je aan het Binnenhof ‘terugonderhandelen’ noemt.

Zo gaan de vier met nieuwe onzekerheid en een heleboel chagrijn het weekend in. Op zondagmiddag blijkt Klaver alsnog toch bereid de extra-vluchtelingen-eis te laten vallen, zo laat hij aan Tjeenk Wilink weten. Maar als de GroenLinks-top in het weekend spreekt met invloedrijke partijleden en migratiedeskundigen in de partij, zoals Eerste Kamerlid Tineke Strik en Europarlementariër Judith Sargentini, klinkt er kritiek. Ten minste één prominent zegt niet akkoord te kunnen gaan met de tekst van Tjeenk Willink.

‘De conclusie is negatief’

Op maandagochtend treffen Rutte, Buma, Pechtold en Klaver elkaar weer op het Catshuis. Samen met Tjeenk Willink nemen ze diens definitieve tekst door. Al snel wordt duidelijk dat GroenLinks toch niet om is. Klavers belangrijkste punt: er staat nog steeds niet expliciet in de tekst dat alle vluchtelingen bij een nieuwe vluchtelingendeal hun asielrecht in Europa behouden.

Er is ook een strategisch bezwaar: als dit akkoord verkocht wordt als winst voor GroenLinks, heeft Jesse Klaver straks een zwakkere onderhandelingspositie op het gebied van klimaat.

Nóg geeft Tjeenk Willink niet op. Tijdens de schorsing van het Catshuisberaad spreekt hij maandagmiddag met Klaver en zijn fractiespecialisten Kathalijne Buitenweg en Bram van Ojik. Dat gebeurt buiten het zicht van de pers in de Stadhouderskamer in de Tweede Kamer. Maar tegen etenstijd wordt duidelijk dat het definitief is vastgelopen tussen de vier partijen. In het koetshuis van het Catshuis geeft de informateur laat op de avond een persconferentie. Hij zegt: „De conclusie vandaag is negatief.”

Daarmee is duidelijk geworden: een kabinet van VVD, CDA, D66 en GroenLinks gaat er definitief niet komen. Na de eerste breuk, vier weken eerder, weigerden de partijen elkaar nog ergens de schuld van te geven. Maar na het fiasco in het Catshuis is dat anders: details over de onderhandelingen worden gretig naar buiten gebracht – door alle vier de partijen.

Met GroenLinks zijn de verhoudingen voor langere tijd verstoord, zeggen VVD, CDA en D66. Ze voelen zich bedonderd door Klaver: hoe kon hij nou opnieuw willen praten met de drie als hij niet van plan was om ook maar íéts toe te geven op migratie? D66-leider Pechtold verwijt Klaver dat hij „een van de laatste kansen” om het „populisme te kunnen stoppen” om zeep heeft geholpen.

Bij GroenLinks zijn ze verbitterd over het gebrek aan vertrouwen van de andere drie. Met name VVD en CDA, zeggen ze daar, geven niets om het lot van vluchtelingen. „Als het moet laten ze iedereen in de steek”, zegt een ingewijde. Van VVD en CDA moest GroenLinks tekenen voor een vluchtelingenbeleid „dat strenger is dan onder het kabinet Rutte I” – de gedoogcoalitie met de PVV. En daar bedankt de partij voor. Op dat verwijt willen de andere partijen niet eens ingaan. GroenLinks, zeggen ze, heeft zich de komende tijd buitenspel gezet als potentiële regeringspartij. Een betrokkene: „Voor mij hoort GroenLinks nu bij de SP en de PVV.”