Cultuur

Interview

Interview

Demonstranten lopen begin juni in Los Angeles mee in de 'Mars voor de waarheid', deel van protesten in de VS om het vertrouwen in de Amerikaanse democratie te herstellen.

Foto Frederic J. Brown / AFP

‘VS dwepen met eigen onwetendheid’

Interview Tom Nichols

De verkiezing van Trump is een uiting van een kenniscrisis in Amerika, zegt de auteur van de bestseller ‘The Death of Expertise’. „Trump is de verpersoonlijking van een diep Amerikaans wantrouwen tegen feiten.”

Laatst onderbrak Tom Nichols een gesprek met een kennis over de werkloosheid in Amerika. „Ik kan niet discussiëren met iemand die denkt dat de werkloosheid 42 procent is.” De kennis zei: „Maar Tom, zo vóelt het gewoon.”

Er was een tijd dat mensen elkaar verhalen vertelden rond het kampvuur, zegt Nichols, hoogleraar Veiligheidsvraagstukken aan het Naval War College in Rhode Island. Die orale traditie verdween toen mensen verhalen gingen opschrijven. Voortaan kon je dingen nazoeken, er ontstond collectieve kennis. „In korte tijd zijn we weer teruggekeerd naar het pre-moderne tijdperk”, zegt Nichols. „Kennis is niet belangrijk meer, en de emotie achter het verhaal juist wel. De tijd van het kampvuur is weer terug.”

Tom Nichols, vijfvoudig winnaar van de tv-kennisquiz Jeopardy!, wéét graag dingen. Hij is een conservatieve Republikein, die ziet hoe zijn land én zijn eigen partij elke dag verder in een crisis verzeild raken: een kenniscrisis. „De verkiezing van Donald Trump tot president is een uiting van die crisis, niet de oorzaak”, zegt hij. Nichols schreef in zijn pas verschenen boek The Death of Expertise: „Er gaat iets vreselijk mis. We zijn geobsedeerd geraakt door het aanbidden van onze eigen onwetendheid.”

Toen hij in 2013 aan zijn boek begon, had Nichols nog geen idee dat de president van de Verenigde Staten de opwarming van de aarde een hoax zou noemen. Of dat dezelfde president met een oorlog met Noord-Korea zou dreigen terwijl hij zich over het land liet informeren door de Chinese president Xi. Of dat de president het gezondheidsstelsel wilde afschaffen, terwijl hij verzuchtte: „Niemand kon weten dat zorg zo ingewikkeld was.”

Nichols verzette zich vanaf het begin van de verkiezingen luidruchtig tegen Trump, die hij „geestelijk instabiel” noemde. Het maakte hem omstreden in eigen kring, zeker nadat de Republikeinse Partij zich na de voorverkiezingen ongemakkelijk achter Trump had verenigd. Aan loyaliteit doet Nichols niet. Hij stemde op Hillary Clinton, omdat stemmen op je vijand beter is dan stemmen op een vijand die zich voordoet als vriend.

Scheldpartijen

Nichols voert sindsdien dagelijks discussies met Trump-aanhangers op Twitter (@RadioFreeTom). Zijn keuze voor Clinton was zó omstreden, dat hij nog elke dag scheldpartijen te verduren krijgt. Nichols: „Clinton-haat verenigde mijn partij, en maskeerde wat er verkeerd zit bij ons. Wij Republikeinen maken een diep moreel verval mee.”

Donald Trump staat niet op zichzelf, zegt Nichols. „Hij is de verpersoonlijking van een diep Amerikaans wantrouwen tegen feiten. Wetenschap is elitair, en elites worden gewantrouwd. Amerikanen hebben een obsessie met de gewone man. Als ik in Duitsland ben, word ik ‘Herr Professor Doktor’ genoemd. Hier is het ‘Tom’. Europa is het continent van titels, adel en academies. Amerikanen kijken daar op neer, omdat ze zich ooit juist aan het Europese denken in standen ontworsteld hadden.”

De founding fathers van de VS onderkenden die afkeer onder de bevolking van elites, en waren daar bezorgd over. Nichols: „We hebben niet voor niets een Senaat en een systeem met kiesmannen. Dat werkt dempend. Het unieke van Trump is niet het anti-elitaire sentiment, het is het feit dat hij die barrières doorbrak.”

Liefde voor anti-elitaire leiders hebben Amerikaanse kiezers al veel langer. Presidenten als Bill Clinton, Ronald Reagan en George W. Bush speelden met succes de rol van ‘gewone man’, zegt Nichols. „Zelfs Barack Obama was voor kiezers in de eerste plaats een rockster, en daarna pas een politicus. Maar dat was onschuldig gepraat over pickup-trucks en bier. Trump is het product van een jarenlange campagne op rechts tegen de ratio. Fox News en talk radio hebben wetenschap verdacht gemaakt, en het handelen vanuit instincten opgehemeld.”

De Amerikaanse democratie is hier kwetsbaar voor gebleken. Volgens Nichols heeft dat vooral te maken met een doorgeschoten Amerikaans individualisme. „Het wantrouwen van gezag is doorgeslagen in narcisme.”

Maar er zijn meer oorzaken. De sfeer op de universiteit noemt Nichols „on-academisch”, alles is ideologisch beladen. „Studenten met een Macbook voor zich, die mij vertellen dat het nog nooit zo slecht met de economie is gegaan als nu.”

Gevaarlijke ziektes

Nog een oorzaak: het gaat gewoon te goed. Een groeiend aantal Amerikanen gelooft bijvoorbeeld niet meer in vaccineren, omdat gevaarlijke ziektes zijn uitgeroeid. Nichols noemt dit ‘De Welvaartsziekte’.

„Je weet niet dat het ooit slechter ging. Zodra er een epidemie uitbreekt, is iedereen weer snel terug bij de dokter.”

Voor het Witte Huis is de dood van de expertise, zoals Nichols het noemt, juist een politiek wapen. Trump wíl juist verwarring over feiten zaaien, zegt hij. Anders waren er wel regeringsposten gevuld met experts, en waren de talloze vacatures op belangrijke beleidsposten wel ingevuld. Dat is allemaal niet gebeurd. Trump benoemde Scott Pruitt, die niet in klimaatverandering gelooft, tot minister van Milieu. Zijn toespraak waarin hij het opzeggen van het Parijs-akkoord aankondigde, bevatte volgens een telling van The Toronto Star negentien onjuistheden.

Lees ook deze NRC-inventarisatie: Trumps alternatieve klimaatfeiten

Tom Nichols: „Dit is de kern van populisme, alles draait om emotie. Onwetendheid bij het publiek kun je uitbuiten, het dient al sinds het begin van de politiek als machtig wapen. Dat doet Trump nu met veel succes. Desinformatie komt dagelijks voor, omdat het een belangrijk wapen voor deze regering is. Weerleggen heeft dus geen zin.”

De conservatieve blogger Andrew Sullivan schreef vorig jaar: „Elites zijn noodzakelijk om de democratie voor zichzelf te behoeden.” Nichols vreest dat het daarvoor al te laat is.

„Trump is gekozen, en kan zijn gang gaan. Het moet wel een keer helemaal misgaan. Met name op het gebied van buitenlandse politiek maak ik me grote zorgen. Eén blunder in Azië, en we zitten in een nucleaire crisis. Dat is geen goed moment om te leren hoe de wereld echt in elkaar zit.”