Openingstitels van tv-series zijn een kunstvorm op zich

Het is niet alleen de ‘golden age of television’ maar ook die van openingstitels. De beste intro’s, van series als The Sopranos, Game of Thrones en Mad Men, laten ons moeiteloos de wereld van de serie binnenglijden.

Openingstitels zijn belangrijk om de kijker in de juiste stemming te krijgen, zegt Michelle Dougherty van Imaginary Forces. Haar bedrijf produceerde onder andere de openingstitels van Mad Men Beeld Imaginary Forces

Langzaam wordt ingezoomd op de neonletters. Dreigend klinkt een synthesizer. Het is het begin van Stranger Things, de verrassingshit van Netflix. De tv-serie is een geslaagde hommage aan cultklassiekers uit de jaren tachtig. En dat voel je direct aan de openingstitel, die maker Peter Frankfurt omschrijft als „een geanimeerde versie van een boekomslag van Stephen King”. Frankfurt werkt voor het Amerikaanse ontwerpbureau Imaginary Forces.

Deze ‘golden age of television’, de hausse aan kwaliteitsseries, heeft ook gezorgd voor een revolutie in openingstitels. Een goede opening brengt de kijker even in een andere wereld. Series als Mad Men, The Sopranos, Dexter, True Detective, Breaking Bad maar ook nieuwe series als Sense8 en American Gods hebben de intro tot kunstvorm verheven.

Van de jaren 50 tot eind jaren 90 hadden de openingstitels een belangrijk, maar simpel doel: ze moesten het verhaal uitleggen aan nieuwe kijkers. Daarom zag je montages met de belangrijkste acteurs, vaak versneden met beelden van de locatie waar de serie zich afspeelde. Denk aan Friends, Full House of Magnum PI. Andere intro’s, van series als Gilligan’s Island of Knight Rider, gebruikten een (zingende) verteller. Voor iedere kijker was het duidelijk; deze serie brengt me naar een vriendengroep in New York, een familie in San Francisco, een detective in Honolulu, schipbreukelingen op een onbewoond eiland of een moderne cowboy met een pratende auto.

De makers van The Sopranos braken in 1999 met die conventie en zorgden voor een revolutie in de wereld van de openingstitels, vertelt hoofdredacteur Lola Landekic van de Canadese website Art of The Title aan de telefoon. Vroegere series als Frasier en The Fresh Prince of Bel-Air tornden al aan de vorm, maar met de maffiaserie over Tony Soprano werd volgens kenners de moderne intro geboren.

„Kabelnetwerk HBO wilde een cinematischer programmering aan de man brengen”, legt Landekic uit. The Sopranos was geen misdaadserie van afleveringen van dertig minuten, maar een uitgestrekte film van 86 uur. Dit betekende dat afleveringen minder op zichzelf staand werden en samen een groter, lopend verhaal vertelden.

Druk opvoeren

In de intro van de dramaserie komt maffiabaas Tony Soprano pas aan het einde volledig in beeld. Voor die tijd vangt de kijker alleen glimpen van hem op terwijl hij van New York naar New Jersey rijdt. De openingstitel legt niet meer het wie, wat, waar uit. Het draait erom de terugkerende kijker weer in de juiste stemming te krijgen. „Vroeger kon je elke willekeurige aflevering van Cheers bekijken en weten waar de serie om draaide”, zegt Landekic. „Nu draait het om het neerzetten van een toon en de kijker acclimatiseren”. Een ‘title sequence’ is als een luchtsluis die de druk in de huiskamer in een minuut of twee opvoert zodat we op de bank, zonder suizende oren, moeiteloos de wereld van de serie binnenglijden.

Openingstitels zijn belangrijk om de kijker in de juiste stemming te krijgen, beaamt regisseur en creatief directeur Michelle Dougherty van Imaginary Forces. Zij was onder meer verantwoordelijk voor de intro’s van series als Band of Brothers, Boardwalk Empire, Jessica Jones en Stranger Things. Het in New York en Los Angeles gevestigde ontwerpbedrijf maakte ook de intro’s voor Mad Men. „Mensen willen meer. Ze verwachten meer. Als televisie zo goed is als film, dan moet de productiewaarde ook hetzelfde zijn.”

Stollend goud

Dat betekent prachtige intro’s. En in het tijdperk van binge-watching moet je openingstitel heel goed zijn om telkens opnieuw bekeken te worden. De Amerikaanse tv-criticus Alan Sepinwall beschouwt ze als „een van de krachtigste wapens” in de strijd om de aandacht van de kijker, schrijft hij op entertainmentsite HitFlix.

Volgens Dougherty zorgde ook de komst van betaalbare en kwalitatief goede softwareprogramma’s in de jaren 90 voor een revolutie in openingstitels. Niet langer hoefden visuele effecten met de hand te worden gemaakt. Digitale animatietechnieken openden de deur voor gedetailleerde titels, zoals die van The Crown van Netflix, waarin stollend goud stukje bij beetje een kroon vormt.

Een vaste formule voor openingstitels bestaat niet. Het hangt af van de serie, vertelt Dougherty’s collega Peter Frankfurt. Met onder meer filmthriller Se7en op zijn naam is hij een grootheid op het gebied van intro’s. Een openingstitel kan lang zijn, zoals die van Mad Men – die teruggrijpt naar film- en reclamebeelden uit de jaren 60 en net als The Sopranos de hoofdrolspeler mysterieus uit beeld houdt. Of kort, zoals die van financiële thriller Billions waar een paar seconden skyline van Wall Street volstaan.

„Je maakt een openingstitel samen met de seriemakers”, zegt Frankfurt. „Zo vind je de juiste toon die past bij de serie.”

Zo wilde hij bij Vinyl (HBO) met de intro in het hoofd kruipen van de ‘fucked up’ hoofdpersoon die drugs gebruikt en zich verloren voelt in de muziekscene van New York in de jaren 70. Zo kwam Frankfurt op shots van opstuivende cocaïne op brullende speakers, extreme close-ups van de groeven op een plaat en uitzinnige muzikanten en concertgangers.

Foutjes toegevoegd

Een gelikte openingstitel is natuurlijk ook een budgetkwestie, aldus Frankfurt. Amerikaanse kabelnetwerken als HBO en AMC en platforms als Netflix en Amazon hebben meer geld tot hun beschikking dan reguliere zenders. „Bij HBO maakt het ze niet uit hoe lang een opening is.” Studio’s legden in 1992 gemiddeld 50.000 dollar neer voor een intro, nu is dat vele malen meer. Hoeveel willen de makers niet vertellen.

Frankfurt, die samen met Dougherty werkte aan Stranger Things: „De makers, absolute filmkenners en jaren tachtig-fans, wilden iets hebben dat leek op het werk van Richard Greenberg”. Die titelontwerper van onder meer Superman was ook de mentor van Frankfurt. „Ik snapte meteen dat ze een openingstitel met typografie wilden. De voorkant van een Stephen King-paperback, alleen dan filmischer: letters die langzaam à la Alien verschijnen. Het logo moest er ook uitzien alsof we het in de jaren tachtig hadden gemaakt.”

Dat betekende dat Frankfurt en Dougherty kleine foutjes toevoegden, zoals flikkeringen van het licht en vegen. Toevallig was ook de maker van de iconische Star Wars-openingtitel in de studio, Dan Perri. „Als jullie in de jaren tachtig deze foutjes hadden laten zitten dan waren jullie ontslagen”, drukte hij Frankfurt en Dougherty op het hart. Bij Stranger Things straalt de openingstitel juist door de oneffenheden de retro-sfeer uit waardoor de serie liefhebbers van nostalgische series zo aanspreekt.

Waar The Sopranos de revolutie inluidde voor de vorm van de openingstitel, was True Detective (met Matthew McConaughey en Woody Harrelson) dat voor de esthetiek en de techniek. Designstudio Elastic maakte een kunstwerk van silhouetten van mensen ingekleurd met het armoedige, industriële en vervuilde landschap van de staat Louisiana. Die aan het einde van de anderhalf minuut durende sequentie in vlammen opgaat.

Dit schaduwspel van mensen, objecten en landschappen bij True Detective beïnvloedde weer een hele keur aan series (en muziekvideo’s). „Televisiemakers willen in hun eigen openingstitels net zoiets als succesvolle series hebben”, lacht Dougherty. Ze huren dezelfde studio in, of ze kopiëren de visuele stijl. Visuele effecten als van True Detective zijn terug te zien bij populaire series als The Night Manager, The Crown, Daredevil, The Man in The High Castle, Westworld en The Leftovers. „Er bestaat zeker angst voor herhaling”, geeft Dougherty toe. „Al dwingt het ons elke keer om te proberen vernieuwend te zijn.”