‘Ik ben niet bang. Hier mag ik staan’

Demonstraties Rusland Oppositieleider Aleksej Navalny kreeg weer duizenden demonstranten op de been. Poetin krijgt geen grip op hem.

Betogers tegen de regering van president Poetin, maandag in Moskou. Op ‘Ruslanddag’ vonden er ook veel historische ‘re-enactments’ (links) plaats. Foto AFP/EPA/AP

Vladislav – hipsterbril, smaakvolle tatoeage op de rechterarm – staat aandachtig te kijken. Kijk, daar stormt de oproerpolitie opnieuw de menigte in. En kijk daar: alweer een tegenstribbelende jongere die wordt afgevoerd naar het arrestantenbusje.

Vladislav (24) blijft er rustig onder. „Nee, ik ben niet bang. We hebben gewoon het recht om hier te staan.”

Vladislav („noem me maar Vlad”) en zijn leeftijdgenoten zijn vandaag in het centrum van Moskou komen demonstreren tegen de corruptie van de Russische regering en om verandering te eisen in hun land. Maar om hem heen lopen tienduizenden Russische burgers die zijn afgekomen op het straatfestival dat de gemeente heeft georganiseerd. Vandaag is het niet alleen ‘Ruslanddag’, maar ook de laatste dag van een historisch festival, met duizenden ‘re-enactors’ uit binnen- en buitenland. Op de Tverskajastraat leveren middeleeuwse krijgers zwaardgevechten, terwijl even verderop de oproerpolitie de demonstranten voor zich uitdrijft. De Russische geschiedenis voltrok zich deze maandag tegen een historische achtergrond.

Navalny gearresteerd

De grote aanstichter van de chaos werd opgepakt nog voordat hij zijn voordeur achter zich had dichtgetrokken. Oppositieleider Aleksej Navalny hangt mogelijk een maand gevangenisstraf boven het hoofd vanwege het ‘aanstichten van ongeregeldheden’.

Daar zal Navalny niet mee zitten. De demonstraties van maandag hebben nog maar eens duidelijk gemaakt dat hij de belangrijkste Russische oppositieleider en Poetins enige uitdager is.

Op 26 maart kreeg Navalny ruim honderdduizend mensen de straat op: niet alleen in Moskou, maar in heel Rusland. Het waren de grootste demonstraties in de laatste jaren. De betogingen van afgelopen maandag doen daar niet voor onder. In ruim tweehonderd Russische steden werd gedemonstreerd: van Vladivostok in het Verre Oosten tot de enclave Kaliningrad aan de Poolse grens. Uit de eerste uren van de live-uitzending die Navalny verzorgde op internet viel op te maken dat de opkomst gelijk, zo niet hoger was dan in maart. Daarna werd de stroom uitgeschakeld in Navalny’s geïmproviseerde studio.

Lees ook over arrestaties bij een eerder protest: ‘Tientallen arrestaties bij protesten Rusland’

Geen videoschermen

In maart had het Kremlin alle demonstraties simpelweg verboden. Dit keer besloot de regering de teugels wat te laten vieren. In meer dan 150 Russische steden, waaronder Moskou, kreeg de oppositie een vergunning. Tegelijkertijd probeerden de autoriteiten het de betogers zo moeilijk mogelijk te maken. Navalny mocht demonstreren op de Sacharov-allee in het centrum van Moskou. Maar toen zijn medewerkers geluidsapparatuur en videoschermen probeerden te huren, lieten alle Moskouse leveranciers verstek gaan: het gemeentebestuur had hen onder druk gezet.

Maar in het spel tussen oppositie en de de macht lijkt Navalny vaak meer op de kat dan op de muis. Nog geen etmaal voor de demonstratie op de Sacharovallee riep Navalny zijn achterban om zich te verzamelen op de Tverskajastraat, die uitkomt op het Rode Plein. Navalny wist maar al te goed dat de Tverskaja was ingeruimd voor een heel ander evenement. En hij wist ook dat de autoriteiten hard zouden optreden tegen ‘illegale’ betogingen op alternatieve locaties. „Verzamelen om twee uur”, zei hij laconiek in zijn laatste YouTube-video. „We nemen Russische vlaggen mee. En we gaan wandelen.”

Niet demonstreren, maar ‘wandelen’: het Kremlin lijkt geen vat te krijgen op Navalny. In de afgelopen jaren heeft het Poetin-regime bijna alle klassieke maatregelen ingezet om de 41-jarige oppositieleider de mond te snoeren. Op de Russische staatstelevisie wordt Navalny steevast afgeschilderd als een agent van de Amerikanen. Zijn publieke optredens worden telkens verstoord door provocateurs met meel en eieren. Navalny werd al drie keer veroordeeld in ‘corruptiezaken’ die alle kenmerken vertonen van een politiek proces. Het Europese Hof in Straatsburg veegde de vloer aan met het Russische vonnis in de zaak rond vermeende ‘fraude’ rond een bosbedrijf in Kirov. Dat verhinderde een Russische rechter niet om Navalny in februari opnieuw te veroordelen tot een voorwaardelijke gevangenisstraf. Volgens de Russische kieswet is Navalny daarom uitgesloten van deelname aan de presidentsverkiezingen volgend jaar.

Navalny zelf laat zich niets gelegen liggen aan zijn strafblad. Terwijl Poetin nog altijd niet heeft laten weten of hij opgaat voor zijn vierde termijn, voert Navalny een presidentiële campagne door heel Rusland. Pogingen om die te verstoren, pakten verkeerd uit. Bij de tweede keer dat Navalny Russische groene jodium in zijn gezicht kreeg gegooid, liep hij lichte schade op aan zijn rechteroog. Het Kremlin wist niet hoe snel het de oppositieleider zijn paspoort moest teruggeven, zodat Navalny zich kon laten behandelen in een Spaanse kliniek. Het Kremlin wil van Navalny geen martelaar maken. De moord op politicus Boris Nemtsov in 2015 is nog altijd een trauma in Rusland.

Nu geen kans op presidentschap

Navalny weet dat. En hij weet waarschijnlijk ook heel goed dat hij geen kans maakt om volgend jaar een gooi te doen naar het presidentschap. Als er nu in Rusland volledig vrije en eerlijke verkiezingen zouden worden gehouden, dan zou Navalny nog niet in de buurt komen van Poetin, zo wijzen peilingen uit. Maar Navalny heeft tijd. In de regio’s heeft hij inmiddels een dicht netwerk opgebouwd – heel anders dan de traditionele Russische oppositie, die rust op de Moskouse intelligentsia. Via YouTube weet Navalny een miljoenenpubliek te bereiken. De meesten daarvan zijn opvallend jong.

Neem bijvoorbeeld Igor en Grigori, beiden 16 lentes. Op 26 maart hebben ze niet gedemonstreerd, ze zijn vandaag voor het eerste de straat op gegaan. „We willen dat de regering eindelijk eens naar het volk luistert” zegt Igor. „Dat ze eindelijk eens iets doen aan de wegen. Iets doen aan die idiote wetten.”

„En aan al die corrupte politici”, valt Grigori hem in de rede.

Igor knikt. „We hopen dat Navalny dat voor elkaar gaat krijgen.”

Aan het einde van de dag is er in Moskou traangas ingezet en blijken er in de stad ruim zevenhonderd demonstranten te zijn aangehouden. „Een bepaalde hoeveelheid burgers heeft helaas de stemming bedorven”, zo liet een woordvoerder van de gemeente Moskou weten.

De Russische staatstelevisie meldt dat er niemand is komen opdagen aan de Sacharovallee, de officiële locatie voor demonstratie.