Formatieblog

Segers houdt de boot af in kabinetsformatie

Automatische verversing

Segers houdt de boot af in kabinetsformatie

ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers heeft zich zaterdag in een interview met het AD terughoudend uitgelaten over de rol van zijn partij in de kabinetsformatie. "Als ik volgende week een uitnodiging krijg, dan zal ik de informateur adviseren om met de PvdA te praten", zei Segers.

De ChristenUnie is samen met de PvdA de enige partij die nog in aanmerking komt voor een meerderheidskabinet met het 'motorblok' van VVD, CDA en D66. Volgens Segers is het duidelijk dat D66 liever met de PvdA in zee gaat dan met zijn partij - vorige maand gooide D66-voorman Alexander Pechtold de deur nog keihard dicht in het gezicht van Segers.

Dat D66 het liefst met de PvdA in een kabinet gaat, maakt die partij volgens Segers dus de beste optie:

"De PvdA heeft de voorkeur van D66, ze zijn met negen zetels groter dan wij met vijf, de partij kan instemmen met de onderhandelde migratieparagraaf en sluit inhoudelijk niemand uit."

Niet beschikbaar

Intussen blijft PvdA-leider Lodewijk Asscher echter volhouden dat de PvdA niet plaats zal nemen aan de onderhandelingstafel. "Ik ben niet beschikbaar om aan te sluiten bij het motorblok. Punt", zegt hij in het AD. Asscher herhaalt dat regeren voor de PvdA geen optie is na het dramatische zetelverlies bij de verkiezingen.

Segers neemt geen genoegen met Asschers excuus:

"Laat de PvdA de kaarten op tafel leggen en niet eindeloos blijven dralen. Als Lodewijk Asscher écht niet wil, laat hem dat dan óók op inhoudelijke gronden uitleggen, zoals Tjeenk Willink eerder ook de partijen heeft gevraagd."

Bij aanhoudende weigering van de PvdA, lijkt het onvermijdelijk dat Segers als eerste de formatieonderhandelingen met het motorblok zal ingaan. Maar, waarschuwt de ChristenUnie-leider: dat gebeurt niet voordat de vier partijen gezamenlijk hebben onderhandeld over de punten die vorige maand voor de breuk tussen Pechtold en Segers zorgden.

Segers wil sowieso dat zijn partij voor vol wordt aangezien. "Wij zijn geen tussengerecht, geen opvulling van drie partijen om op te tellen naar 76 zetels." Dat betekent dat hij vanaf het eerste begin wil meepraten met VVD, CDA en D66, en niet pas wil aanschuiven als die partijen al uitgebreid met elkaar hebben gesproken. "Vorm dan maar een minderheidskabinet. Wij zullen constructief zijn. Dat zit in ons dna."

Demissionair kabinet gaat meer doen als het nodig is

De ministerraad is al wekenlang weinig bijzonders op vrijdag: hij duurt kort, en de meeste bewindslieden hebben na afloop amper wat te melden. De reden: het kabinet past nu het demissionair is alleen nog op de winkel. De Tweede Kamer verklaarde vlak na de verkiezingen op 15 maart veel onderwerpen 'controversieel', wat betekent dat het demissionaire kabinet daarover geen beslisisngen meer mag nemen in afwachting van het aantreden van een nieuw kabinet.

Foto ANP / Robin Utrecht

Dat aantreden laat echter nogal lang op zich wachten (de formatie is inmiddels 93 dagen onderweg) en dus neemt het ongeduld bij het kabinet wat toe, zo was te merken na afloop van de ministerraad vrijdag. Minister van Economische Zaken Henk Kamp (VVD) zei dat het demissionaire kabinet "minder passief" zal moeten worden de komende tijd als er geen schot komt in de kabinetsformatie. Het kan zijn dat het kabinet dan aan de Kamer gaat vragen om op bepaalde onderwerpen toch besluiten te nemen, zo waarschuwde Kamp. Het kabinet zal met het oog op de begroting voor volgend jaar sowieso gaan kijken naar de koopkrachtplaatjes, zei Kamp. Grote besluiten over lastenverlichting voor volgend jaar verwacht hij niet, dat vindt hij echt aan een volgend kabinet.

Vicepremier en PvdA-leider Lodewijk Asscher is het eens met Kamp. Volgens hem is het de taak van een demissionair kabinet de lopende zaken zo goed mogelijk te af te handelen. "Je doet dat zo beleidsarm mogelijk om nieuw kabinet niet voor de voeten te lopen, maar naarmate de tijd verstrijkt zijn er besluiten die genomen moeten worden." Asscher noemde als voorbeeld besluiten over de begroting en het verlengen van de militaire missies. Asscher "kan niet beloven" dat het demissionair kabinet ook beslissingen gaat nemen over lastenverlichting.

Informateur ontvangt dinsdag opnieuw leiders 'motorblok'

Informateur Herman Tjeenk Willink praat komende dinsdag verder met de leiders van VVD, CDA en D66. Net als donderdagavond voert hij dan een gezamenlijk gesprek met Mark Rutte, Sybrand Buma en Alexander Pechtold. Rutte zei donderdagavond na een eerste gezamenlijk gesprek met Buma en Pechtold dat de komende dagen zullen worden gebruikt "om in eigen kring te bekijken wat een verstandige vervolgstap is".

Donderdag werd duidelijk dat een meerderheidscoalitie hoe dan ook zal moeten bestaan uit wat wordt aangeduid als het 'motorblok' van VVD, CDA en D66. Informateur Tjeenk Willink liet VVD en CDA hun blokkade van de PVV op papier toelichten en vroeg SP-leider Roemer hetzelfde te doen wat betreft zijn problemen met de VVD, waardoor nu alleen nog meerderheidscoalities van VVD, CDA, D66 en ofwel ChristenUnie ofwel de PvdA mogelijk lijken. D66-leider Pechtold herhaalde donderdagavond na het gesprek met Rutte en Buma dat hij "een evenwicht tussen het progressieve en conservatieve" absoluut wil terugzien in een volgend kabinet. Daarmee lijkt hij een voorkeur te hebben voor de PvdA boven de ChristenUnie, hoewel hij die laatste partij niet per defintie wil uitsluiten.

Pechtold: geen blokkade ChristenUnie, maar gebrek aan evenwicht dreigt

Foto ANP / Bart Maat

D66-leider Alexander Pechtold vindt het "uiterst teleurstellend" dat er in de kabinetsformatie nog zo weinig opties over zijn en vreest nu voor de inhoudelijke stabiliteit van een volgend kabinet. Dat zei hij donderdagmiddag na zijn gesprek met informateur Herman Tjeenk Willink. Dat gesprek was formeel bedoeld om vast te stellen dat een meerderheidskabinet nu hoe dan ook moet bestaan uit VVD, CDA en D66 (het 'motorblok' gedoopt). Pechtold vindt dat er nooit een motorblok heeft bestaan, maar heeft met de VVD en het CDA goed samengewerkt en staat daar nog altijd open voor, zei hij.

Pechtold is wel bezorgd dat er, nu alleen de ChristenUnie en de PvdA nog over zijn als mogelijke vierde coalitiepartner, "een gebrek aan evenwicht dreigt als het gaat om het beantwoorden van grote thema's als klimaat, asiel en inkomensverdeling". Van D66 is bekend dat de partij het belangrijk vindt dat in een nieuw kabinet progressief en conservatief in evenwicht zijn en dat uitgangspunt is nu "in het geding", vindt Pechtold.

Pechtold maakte duidelijk dat hij regeren met de ChristenUnie niet uitsluit, maar dat hij daartegen grote inhoudelijke en getalsmatige bezwaren houdt (slechts 76 zetels in de Tweede Kamer). Hij voelt meer voor onderhandelingen met de PvdA, was uit zijn woorden op te maken, want hij heeft "altijd geformuleerd vanaf grootte" van partijen (de PvdA heeft 9 zetels, de ChristenUnie 5).

Om 17.30 uur is Pechtold opnieuw te gast bij de informateur, dan in aanwezigheid van VVD- en CDA-fractievoorzitters Mark Rutte en Sybrand Buma.

Tjeenk Willink voert druk op Pechtold op

Het gaat "tergend traag". Ja, dat vindt informateur Herman Tjeenk Willink ook. Op de dag af drie maanden na de Tweede Kamerverkiezingen is hij nog maar eens heel precies nagegaan waarom de VVD en het CDA niet met de PVV willen regeren en de SP niks moet hebben van een kabinet waar de VVD ook in zit. Sybrand Buma (CDA), Mark Rutte (VVD) en Emile Roemer (SP) hebben het voor hem moeten opschrijven en de conclusie van Tjeenk Willink is nu: door deze blokkades kan de nieuwe regering niet anders dan op z’n minst bestaan uit VVD, CDA en D66.

Dat is voor weinig mensen aan het Binnenhof een verrassing. Dus daar kan het Tjeenk Willink niet om te doen zijn geweest. Het zit ’m in de volgende stap: de informateur gaat nu aan Alexander Pechtold (D66) vragen of hij dat ook vindt. Pechtold is sinds 14.45 uur op gesprek bij Tjeenk Willink.

Pechtold kan niet anders zeggen dan: ja. En natuurlijk weet de D66-leider ook dat de informateur, die een minderheidsregering een “armetierige” oplossing vindt, daarmee druk op hem zet. Er moet nog een partij bij aan tafel. GroenLinks doet niet meer mee, de SP nu definitief ook niet meer.

Foto ANP / Jerry Lampen

Andere blokkades ziet Tjeenk Willink niet. De manier waarop D66 de ChristenUnie afwijst – “ongewenst” – vindt hij geen echte. Pechtold hoeft van hem ook niets op te schrijven. Wat die tegen de informateur zal zeggen? Vermoedelijk dit: de weigering van de PvdA om als grote verliezer mee te doen aan onderhandelingen, kun je óók geen echte blokkade noemen en dus: vraag Lodewijk Asscher er maar bij.

Persconferentie Tjeenk Willink om 14.00 uur

Informateur Herman Tjeenk Willink houdt om 14.00 uur een korte persconferentie in de Oude Zaal over de voortgang van de formatie. Dat maakte zijn woordvoerder zojuist bekend. Tjeenk Willink voerde woensdag en donderdag gesprekken met VVD-leider Rutte, CDA-leider Buma en SP-leider Roemer. Die laatste gaf donderdagochtend aan geen heil te zien in samenwerking met de VVD, waardoor een mogelijke coalitie van VVD, CDA, D66 en SP van de baan is.

Roemer blijft op standpunt: SP kan niet met VVD regeren

Foto ANP / Jerry Lampen

SP-leider Emile Roemer heeft donderdagochtend "een buitengewoon interessant en goed gesprek" gehad met informateur Herman Tjeenk Willink, maar blijft bij zijn standpunt dat de SP niet met de VVD kan gaan onderhandelen over een nieuw kabinet. Dat zei Roemer na zijn onderhoud met de informateur donderdagochtend, dat zo'n vijf kwartier duurde. Roemer heeft in het lange gesprek Tjeenk Willink uitgelegd dat de SP alleen wil regeren als er een "fundamentele koerswijziging van het neoliberale beleid van de afgelopen dertig jaar" mogelijk zou zijn. En aangezien de VVD volgens hem de founding father is van dit beleid, kunnen SP en VVD niet samen regeren. "Wij willen het beleid niet een beetje wijzigen, maar de olietanker de andere kant op", zei Roemer. Er is wat de SP betreft "geen ruimte, ook geen muizengaatje" om met de VVD te gaan praten.

Roemer zei verder dat het voor geen enkele linkse partij op dit moment aantrekkelijk is om aan te schuiven bij wat hij het "rechtse motorblok" met 71 zetels noemt: VVD, CDA en D66. De SP-leider ziet alleen nog perspectief voor de formatie als VVD en CDA "elkaar loslaten" en allebei afzonderlijk proberen met 5 of 6 partijen een meerderheidskabinet te maken. Roemer zelf zou wel willen aansluiten bij een centrumlinkse coalitie onder leiding van het CDA, maar deze variant heeft CDA-leider Buma steeds geblokkeerd.

De optie met de SP lijkt nu definitief van tafel. Het is nog niet bekend of en zoja, met welke partijleider informateur Tjeenk Willink later deze donderdag gaat praten.

Roemer langs bij Tjeenk Willink

Op de agenda van informateur Herman Tjeenk Willink staat voor donderdag voorlopig één gesprek: hij ontvangt om 10.00 uur SP-voorman Emile Roemer. De SP is één van de drie partijen die de combinatie van VVD, CDA en D66 nog aan een meerderheid kan helpen in de Eerste en Tweede Kamer nu GroenLinks is afgevallen. Maar de SP heeft steeds uitgesloten met de VVD te willen regeren en Roemer leek in het Kamerdebat dinsdag niet van plan daarvan te gaan afwijken. De SP-leider vindt het sowieso maar niks dat het 'motorblok' van VVD, CDA en D66 als basis wordt genomen voor een coalitie. De SP ziet veel liever een linksere coalitie van zes partijen, wat veel andere partijen dan weer niet realistisch vinden.

Naar verwachting nodigt Tjeenk Willink na zijn gesprek met Roemer voor de rest van de dag andere partijleiders uit.

Rutte en Zijlstra over GroenLinks: we snappen het gewoon niet

VVD-onderhandelaars Mark Rutte en Halbe Zijlstra snappen werkelijk niet waarom GroenLinks niet akkoord kon gaan met het migratiecompromis dat informateur Tjeenk Willink had geschreven. Dat benadrukten ze woensdagavond in een Facebook Live-sessie vanaf de Grote Markt in Den Haag. "Ik snap het gewoon niet", bleef Rutte zeggen, die zei dat de kiezers van GroenLinks toch willen dat de partij was gaan meeregeren. Over GroenLinks-leider Klaver zei hij dat "je niet 10.000 mensen kunt toespreken in een zaal zonder ook iets voor die mensen te doen". Hij vergeleek het verzet van Klaver tegen het migratiecompromis met "haren in de soep zoeken". VVD-secondant Zijlstra was ook kritisch op de houding van GroenLinks, want "regereren is ook pijn lijden". Hj noemde Klaver "een leuke vent, maar hij krijgt z'n partij niet mee geloof ik".

Zijlstra was ook kritisch over de weigering van D66 omdat met de ChristenUnie te gaan onderhandelen. Hij zei dat de VVD voor de verkiezingen de PVV al heeft uitgesloten, maar snapt niet dat partijen na de verkiezingen in de moeilijke kabinetsformatie met blokkades komen. "Dit was niet de meest handige actie van hem", zei hij over D66-leider Alexander Pechtold. Rutte benadrukte nog dat D66 de ChristenUnie niet categorisch heeft uitgesloten en zei hoopvol dat de formatie nu weer in "een nieuwe fase" is gekomen. Oftewel, hij hoopt dat D66 misschien alsnog bereid is met de partij van Gert-Jan Segers om de tafel te gaan.

Rutte grapte nog dat hij de formatie "doodvermoeiend" vindt, want "ik moet ook nog m'n gewone werk doen", waarbij hij doelde op zijn verplichtingen als demissionair premier. "Dit komt er allemaal bij, heel veel werk is niet zichtbaar maar loopt wel door."

Ook Buma houdt vast aan meerderheidskabinet

Foto ANP / Bart Maat

CDA-leider Sybrand Buma blijft net als VVD-leider Rutte sterk voorstander van een meerderheidskabinet. Dat zei hij woensdag na afloop van zijn gesprek met informateur Herman Tjeenk Willink. Een minderheidskabinet van bijvoorbeeld VVD, CDA en D66 (71 zetels) zal er inhoudelijk onderling misschien makkelijk uitkomen, maar in de praktijk werkt het helemaal niet veel makkelijker dan een meerderheidscoalitie, zegt Buma. "Vergeet niet dat je dan ook een gedoogconstructie moet gaan bouwen waarbij je afspraken met één of meerdere partijen moet gaan maken die je ook nodig hebt in een coalitieconstructie."

Buma wil niet zeggen met welke 'vierde partij' het CDA nu het liefst in zee wil gaan. Hij vindt het belangrijk dat informateur Tjeenk Willink "stap voor stap kijkt welke combinatie mogelijk is". Net als Rutte ziet hij de ChristenUnie, de SP en de PvdA nog als mogelijke coalitiepartners. Buma zegt dat het uitspreken van een voorkeur "het in deze moeilijke situatie alleen maar moeilijker maakt als het CDA eigen voorkeuren gaat verzinnen".

Na zijn gesprek met Buma maakte informateur Tjeenk Willink bekend dat hij donderdagochtend SP-leider Emile Roemer ontvangt.

Rutte ziet nog opties voor meerderheidskabinet

VVD-leider Mark Rutte ziet nog "verschillende geitenpaden" die kunnen leiden naar de vorming van een meerderheidskabinet. Dat zei Rutte woensdag na zijn gesprek met informateur Herman Tjeenk Willink. Hij roept de andere partijen op te stoppen om "in de koplampen van de aankomende gemeenteraadsverkiezingen" te kijken. Rutte vindt dat er in het landsbelang snel een kabinet moet komen.

Foto ANP / Jerry Lampen

Rutte erkent dat de meerderheidsvarianten die nu over zijn (het motorblok van VVD, CDA, D66 met ofwel ChristenUnie, PvdA of SP) allemaal op "vraagstukken stuiten die nog moeten worden opgelost". De VVD-leider doelt op de weigering van de SP met de VVD te praten, de weigering van de PvdA om aan de onderhandelingstafel te komen en de houding van D66 tegenover de ChristenUnie ("onwenselijk"). Wat de voorkeur van de VVD is wil Rutte niet zeggen om het proces niet te bemoeilijken. Of hij vindt dat D66 zijn houding tegenover de ChristenUnie moet veranderen wil Rutte ook niet zeggen. "Alles wat ik daarover zeg helpt niet."

Of een minderheidskabinet van VVD, CDA en D66 niet makkelijker te realiseren is nu, vindt Rutte een voorbarige vraag. "Het punt is dat er pas één meerderheidsvariant is onderzocht, een meerderheidskabinet blijft mijn sterke voorkeur houden."

Tjeenk Willink ontvangt woensdag Rutte en Buma

En daar is dan het eerste bericht over de volgende stappen die informateur Herman Tjeenk Willink zet in de kabinetsformatie. Hij ontvangt woensdagmiddag vanaf 16.00 uur achtereenvolgens VVD-leider Mark Rutte en daarna CDA-leider Sybrand Buma in de Stadhouderskamer van de Tweede Kamer om met hen te praten over de mogelijkheden voor het vormen van een meerderheidskabinet.

Na het klappen van de laatste formatiepoging met GroenLinks spraken Rutte en Buma nog geen voorkeur uit over welke variant zij nu onderzocht willen zien, maar het is geen geheim dat VVD en CDA eerder zeer ongelukkig waren over de weigering van D66-leider Alexander Pechtold om een coalitie met de ChristenUnie te onderzoeken. De ChristenUnie kan VVD, CDA en D66 aan een meerderheid helpen van weliswaar maar één zetel. Praten met de PvdA zien VVD en CDA ook wel zitten, maar PvdA-leider Lodewijk Asscher houdt de boot voorlopig af.

Foto ANP / Jerry Lampen

Nog geen duidelijkheid over vervolg formatie

Foto ANP / Bart Maat

Informateur Herman Tjeenk Willink kondigde dinsdagmiddag in het Kamerdebat over de stand van zaken in de formatie aan dat hij goed ging nadenken over welke vervolgstap hij neemt nu de tweede formatiepoging tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks is mislukt. Tjeenk Willink wil voorlopig blijven zoeken naar een meerderheidskabinet en ziet het formeren van een minderheidskabinet als een soort laatste redmiddel.

De vraag is dus welke meerderheidscombinatie Tjeenk Willink nu denkt te kunnen gaan inventariseren. Nadat hij het stokje overnam van informateur Edith Schippers, nodigde Tjeenk Willink niet opnieuw alle fractievoorzitters uit voor een gesprek, maar sprak hij een aantal ook telefonisch. De fractievoorzitters die hij vroeg langs te komen zag hij als de daadwerkelijke potentiële coalitiepartijen. Mocht Tjeenk Willink vasthouden aan 'het motorblok' als basis van een coalitie (VVD, CDA, D66), dan ligt het voor de hand dat de informateur in elk geval ook ChristenUnie-voorman Gert-Jan Segers, PvdA-leider Lodewijk Asscher en SP-leider Emile Roemer zal uitnodigen in een nieuwe verkenningsronde. PVV-leider Geert Wilders lijkt uit beeld te blijven zolang andere partijen blijven vasthouden aan het uitsluiten van de PVV.

In het Kamerdebat dinsdag hielden de mogelijke coalitiepartners vast aan hun eerdere posities. De SP sluit regeren met de VVD uit, de PvdA wil niet aan tafel na de historische verkiezingsnederlaag en D66 vindt regeren met de ChristenUnie nog altijd "onwenselijk". Aan Tjeenk Willink de taak beweging in dit krachtenveld te krijgen. Hoe hij dat denkt te gaan doen horen we vermoedelijk later deze woensdag.

Debat afgelopen, informateur weer aan zet

Na het stemmen over drie moties van Forum voor Democratie-fractievoorzitter Thierry Baudet was het debat over de mislukte formatiepoging met GroenLinks afgelopen. Informateur Herman Tjeenk Willink zet zijn werk nu voort, hoewel hij eerst zegt te gaan nadenken over de volgende stap.

Tjeenk Willink: ver gekomen, maar niet ver genoeg

VVD, CDA, D66 en GroenLinks hebben "een oprechte poging" gedaan om hun onderlinge verschillen op het terrein van migratie op te lossen. Dat zei informateur Herman Tjeenk Willink in het Kamerdebat over de vastgelopen kabinetsformatie. "We zijn ver gekomen, maar niet ver genoeg", constateerde Tjeenk Willink. Dat Tjeenk Willink in informele gesprekken een nieuwe poging met deze vier partijen deed, was omdat "altijd moet worden bekeken of posities onwrikbaar zijn".

Tjeenk Willink zet zijn opdracht voort en blijft zoeken naar een meerderheidskabinet, in zijn woorden "de voorkeur van vrijwel alle fractievoorzitters". De informateur deelt deze voorkeur voor een meerderheidskabinet, "als we zien welke grote vraagstukken op ons afkomen of die op een antwoord wachten". Tjeenk Willink vindt het "niet acceptabel" om nu al te concluderen dat alleen een minderheidskabinet nog een reëele optie is.

Segers herhaalt: altijd bereid te praten

Foto ANP / Remko de Waal

ChristenUnie-fractievoorzitter Gert-Jan Segers leek zojuist weer een kleine opening te bieden richting D66. Althans, Segers zei zich niet te herkennen in de uitspraken van D66-leider Pechtold dat de ChristenUnie zijn partij nu blokkeert. Segers zegt dat de ChristenUnie "altijd bereid is zonder voorwaarden vooraf te praten, mits we niet ongewenst zijn en niet nodig zijn voor een meerderheid".

Segers beaamt dat hij in de huidige verkenningsronde tegen informateur Tjeenk Willink heeft gezegd dat hij onderhandelingen met D66 op dit moment niet zinvol acht. Hij constateert dat de politieke wil bij D66 om met zijn partij te praten nog altijd ontbreekt. "Voor zover ik weet is er geen verandering in hun standpunt gekomen, de situatie is vrij overzichtelijk."

Voordat VVD, CDA, D66 en GroenLinks weer informeel met elkaar gingen praten, voerden D66-leider Pechtold en Segers een 'verkennend gesprek' over de mogelijkheden te gaan onderhandelen. Uit dat urenlange beraad kwam dat beide partijen geen mogelijkheid zien om met elkaar om tafel te gaan.

Roemer: stel 'motorblok' niet langer centraal

SP-leider Emile Roemer ziet "nog geen duidelijke coalitie" nu de nieuwste formatiepoging met GroenLinks is mislukt. Het wordt er volgens Roemer niet makkelijker op als steeds maar de drie partijen van het zogeheten 'motorblok' (VVD, CDA en D66) centraal worden gesteld. "Hoe vinden deze drie partijen zelf dat het momenteel gaat?" Roemer deed nog maar weer eens zijn oproep om te kijken naar een centrumlinkse coalitie zonder de VVD.

De drie partijen van het 'motorblok' informeerden bij SP-leider Emile Roemer naar zijn standpunt over de migratietekst zoals die door informateur Tjeenk Willink was opgesteld. Roemer weigerde op die vraag in te gaan, omdat de SP niet bij de onderhandelingen hierover niet betrokken was. "Ik ga niet onderhandelen, en zeker niet met u", zei hij tegen VVD-leider Rutte.

Klaver: ging ons om meer dan juridische formulering

Foto ANP / Remko de Waal

GroenLinks-leider Jesse Klaver "baalt ervan" dat de nieuw formatiepoging van zijn partij met VVD, CDA en D66 niet is gelukt. Volgens Klaver heeft GroenLinks steeds dezelfde grens getrokken bij de formatiegesprekken, namelijk dat je politieke vluchtelingen opvangt in Europa en niet terugstuurt. De migratietekst die nu op tafel lag gaf GroenLinks te weinig vertrouwen in hoe de praktijk voor vluchtelingen zou zijn in de landen waarmee Europa deals zou moeten sluiten.

PvdA-leider Lodewijk Asscher wilde weten wat nu precies de "principiële ondergrens" was die voor GroenLinks in dit voorstel werd overschreden. Klaver zegt dat zijn partij niet alleen heeft willen kijken naar de "juridische formulering" van de afspraken.

Pechtold: meerdere malen dacht ik dat we er waren

D66-leider Alexander Pechtold noemt het mislukken van de tweede formatiepoging met GroenLinks "uitermate teleurstellend". D66 had in deze formatie één missie, zegt Pechtold, en dat was om deze formatiepoging met GroenLinks te laten slagen. Pechtold vindt het "ongelofelijk jammer" dat het niet gelukt is omdat hij geloofde dat een oplossing rond het migratievraagstuk steeds mogelijk was. "Meerdere malen" heeft Pechtold het gevoel gehad dat de vier partijen er op dit punt uit waren. "En dan toch weer niet."

Pechtold denkt dat een kabinet van deze vier partijen veel had kunnen bereiken op het gebied van klimaat en het verkleinen van ongelijkheid. "Dit was de kans voor het politieke midden, om te laten zien dat het wel lukt", aldus Pechtold.

Over de migratieafspraken die op tafel lagen zegt Pechtold dat ze "al beter waren dan de Turkije-deal". Hij erkent dat met de afspraken geen "waterdichte garanties" te geven waren, zoals GroenLinks wilde, maar vindt dat "internationale verdragen wat pas waard zijn als je ze toepast".

Buma: eisen GroenLinks onmogelijk in te willigen

CDA-leider Sybrand Buma is "teleurgesteld" over het stranden van de tweede formatiepoging met GroenLinks. Buma vindt het "onbegrijpelijk en ongelofelijk" dat GroenLinks het eindvoorstel van informateur Tjeenk Willink over migratie niet kon steunen. De voorgestelde afspraken, vergelijkbaar met de Turkijedeal, zijn "nodig en verstandig en Europese realiteit", zei Buma. De eis van GroenLinks om daar niet aan mee te werken noemde hij "volstrekt onmogelijk in te willigen".

Buma betreurt het dat de formatie voor de tweede keer terug bij af is. Het CDA blijft bereid om te bouwen aan een stabiel meerderheidskabinet, aldus Buma.

Rutte: nationaal belang moet nu voorop staan

VVD-leider Mark Rutte herhaalde zojuist in het Kamerdebat dat hij "teleurgesteld en verbijsterd" is dat de nieuwe onderhandelingen met GroenLinks zijn mislukt. Het punt waarop het misging, namelijk internationale afspraken over vluchtelingen à la de Turkijedeal, waren volgens hem "een klein punt" dat opgelost had kunnen worden. Rutte wijst erop dat er in Europa veel landen met linkse regeringen zijn die de Turkijedeal steunen, "maar blijkbaar was dit toch onmogelijk voor GroenLinks".

De coalitie met GroenLinks was voor de VVD "niet de coalitie die wij hadden gezocht", maar Rutte geloofde werkelijk dat de vier partijen er gezamenlijk uit zouden kunnen komen op punten als klimaatbeleid. Hij vindt het nu van groot belang dat partijen "het nationaal belang plaatsen boven het partijbelang" om een meerderheidscoalitie mogelijk te maken.

Foto ANP / Bart Maat

Wilders hekelt houding Rutte

PVV-leider Wilders vindt dat we drie maanden na de verkiezingen terug bij af zijn. "Het motorblok (VVD, CDA, D66, red.) ziet er inmiddels uit als driewieler met lekke banden", zegt Wilders. De PVV-leider begrijpt niet dat de VVD weer met GroenLinks ging onderhandelen omdat "iedereen had kunnen weten dat een streng immigratiebeleid met GroenLinks niet gaat lukken". Volgens Wilders schoffeert VVD-leider Rutte niet alleen de kiezers van de PVV door niet met deze partij te willen praten, maar ook de kiezers van de VVD. "VVD'ers snappen niet dat Rutte wel twee keer met GroenLinks gaat praten en nul keer met de PVV." Wilders vraagt de VVD andermaal om toch met de PVV om tafel te onderhandelen. "Neem alstublieft de democratie serieus."

Kamer dinsdag direct in debat over formatie

PVV-leider Geert Wilders kreeg zojuist brede steun van zijn collega's in de Kamer om dinsdagmiddag direct in debat te gaan over de vastgelopen kabinetsformatie. Het debat, in aanwezigheid van informateur Herman Tjeenk Willink, begint naar verwachting rond 16.00 uur.

D66 blijft ChristenUnie afwijzen, PvdA wil niet aanschuiven

Er lijkt nog weinig te verschuiven als het gaat om de stellingnames van de verschillende partijen nu de nieuwe formatiepoging met GroenLinks is misgelopen. D66-leider Alexander Pechtold, die het liefst met GroenLinks in een regering was gestapt, vindt een regering waarin zijn partij en de ChristenUnie zitten nog altijd onwenselijk, gaf hij dinsdag aan in de Tweede Kamer. Om die reden is er wat de ChristenUnie betreft, die VVD, CDA en D66 ook aan een meerderheid kan helpen, nog niets veranderd nu de nieuwe poging met GroenLinks is mislukt. Pas als Pechtold van mening verandert, "komen wij in beeld'', aldus Segers dinsdag tegen persbureau ANP. "Hij heeft de deur dicht gedaan. Dat is een vrij heldere keuze geweest.''

Pechtold gaf dinsdag in de Tweede Kamer aan dat hij liever een kabinet wil vormen met bijvoorbeeld de PvdA of de SP, die ook als vierde partij voor een meederheid kunnen zorgen. Als deze partijen nu niet bereid zijn om aan te schuiven "wil hij ze de komende vier jaar niet horen", aldus de D66-leider.

Voor PvdA-leider Asscher is de situatie voor zijn partij echter "niet veranderd". "Als de informateur met me wil praten ben ik altijd bereid, maar de vraag of ik wil aanschuiven heeft weinig zin,'' zei Asscher na overleg met zijn fractie. Asscher wil in het debat over de mislukte formatiepoging van GroenLinks-leider Klaver weten wat voor GroenLinks de reden voor de breuk is geweest. Hij spreekt tegen ANP van "een ijsberg waarvan alleen het bovenste puntje boven water steekt''. In het Kamerdebat over de formatiebreuk wil Asscher van GroenLinksleider Klaver horen waarom hij niet kon leven met het voorstel over migratie dat op tafel lag.

Dat debat wordt dinsdagmiddag door PVV-leider Geert Wilders aangevraagd en wordt dan mogelijk direct gehouden.

Klaver: geen deals met 'amper stabiele regeringen'

Foto ANP / Remko de Waal

GroenLinks-leider Jesse Klaver voelde de verantwoordelijkheid om met VVD, CDA en D66 te bekijken of er toch nog een akkoord te sluiten was over migratie, het onderwerp waarop de eerdere onderhandelingen stukliepen. "Daar hebben we naar gezocht, maar we zijn er niet van overtuigd geraakt dat dit kon op een manier die wij verantwoordelijk vinden", zei Klaver dinsdag in de Tweede Kamer. Hij benadrukt dat het voor GroenLinks een onbegaanbare weg was om politieke vluchtelingen terug te sturen naar landen in Afrika "met amper stabiele regeringen". Zijn secondant Kathalijne Buitenweg twitterde er dinsdag dit over:

Twitter avatar kathalijne Kathalijne Buitenweg Migratie niet 'opnieuw' maar 'nog steeds' breekpunt. #formatie Geen vertrouwen dat politiek vluchtelingen elders echt opvang/asiel krijgen.
Twitter avatar kathalijne Kathalijne Buitenweg #formatie Als je afspraken maakt over tegenhouden van vluchtelingen, dan ook over hervestiging. #eerlijk Doel is reguleren, niet minderen.
Twitter avatar kathalijne Kathalijne Buitenweg Formaties struikelen altijd over een specifiek punt(je). Maar er gaat een wereld van verschil achter schuil.

Klaver vindt dat het nu aan andere partijen is om te gaan praten over een nieuw kabinet. "Tot nu toe zijn wij de enige partij geweest die bij de drie partijen is aangesloten", zei hij. "Ik denk dat het heel belangrijk is dat alle partijen de verantwoordelijkheid voelen om in ieder geval te gaan praten om te kijken of je eruit kan komen", aldus Klaver. De optie VVD, CDA, D66 en GroenLinks is nu echt van tafel, vindt Klaver.

Buma: houding GroenLinks 'onbegrijpelijk'

CDA-leider Sybrand Buma is "zeer teleurgesteld dat het ondanks de vele inspanningen niet is gelukt om tot afspraken te komen die ook GroenLinks kon dragen". Dat heeft hij dinsdagochtend laten weten. Buma noemt het migratievraagstuk "één van de grootste opgaven voor een nieuw kabinet". "Het is ongelofelijk en onbegrijpelijk dat de politieke bereidheid bij GroenLinks ontbreekt om de migratieproblemen samen met Europa aan te pakken."

Pechtold: absurd dat het niet is gelukt

Foto ANP / Remko de Waal

Grote teleurstelling bij D66-leider Alexander Pechtold over het mislukken van de tweede formatiepoging met GroenLinks. Voor D66 was GroenLinks de ideale partner in een kabinet dat "progressief en conservatief verbindt", zei hij dinsdagochtend in de Tweede Kamer. Pechtold zegt "hemel en aarde" te hebben bewogen voor een kabinet met GroenLinks. Volgens Pechtold hebben de vier partijen "zeer hard gewerkt", ook buiten het zicht van journalisten om. Dat het na zoveel maanden overleg niet is gelukt overeenstemming te bereiken noemt hij "absurd" gezien de situatie rond vluchtelingen in Europa nu.

Pechtold zou nooit akkoord gaan met afspraken die niet passen binnen de Nederlandse rechtsstaat of internationale verdragen. "Dat was allemaal verzekerd in het stuk dat nu voorlag", zei Pechtold. ""GroenLinks leeft in een papieren werkelijkheid, wilde waterdichte garanties. Er verdrinken mensen, over waterdicht gesproken."

Rutte "teleurgesteld en verbijsterd"

Foto ANP / Bart Maat

VVD-leider Mark Rutte is "ontzettend teleurgesteld" en "verbijsterd" over het mislukken van de formatiepoging met GroenLinks, D66 en CDA. Dat zei hij dinsdagochtend bij aankomst bij de Tweede Kamer. Rutte wilde "niks lelijks" over GroenLinks of GroenLinks-leider Jesse Klaver zeggen, maar hij is "inhoudelijk verbijsterd als ik zie dat dit type afspraken in heel Europa kan en we zoveel andere dingen hadden kunnen bereiken". Rutte doelt hier op de compromistekst over Europese migratieafspraken, waarmee GroenLinks uiteindelijk niet akkoord kon gaan. Volgens Rutte ging het om "fatsoenlijke afspraken die zich houden aan alle internationale verdragen" en slechts "een detail in deze onderhandelingen".

Rutte wilde nog niet zeggen welke optie hij nu onderzocht wil zien. Hij spreekt van "een ingewikkelde uitslag" en beseft dat er "grote verschillen tussen partijen" zijn, maar de VVD-leider hoopt dat de partijen in de Kamer "alsjeblieft een grote inspanning willen doen om tot een meerderheidskabinet te komen".

Dag na geklapte formatie: hoe nu verder?

Nog maar zo'n twaalf uur nadat informateur Herman Tjeenk Willink maandagavond moest melden dat de nieuwe formatiepoging tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks is mislukt (en zo'n coalitie definitief van de baan is), komen de fracties van de partijen bijeen in de Tweede Kamer om de ontstane politieke situatie te bespreken. De fractievergaderingen van veel partijen beginnen tussen 9.30 en 10.00 uur.

De Tweede Kamer debatteert waarschijnlijk dinsdagmiddag over het 'tussenverslag' van informateur Tjeenk Willink over waarom de vier partijen het niet eens konden worden over het heikele onderwerp migratie. Tjeenk Willink ziet zijn opdracht nog niet als afgerond en gaat door met zijn zoektocht naar in principe een meerderheidskabinet, hoewel het aantal opties daarvoor steeds beperkter wordt. Kunnen D66 en ChristenUnie wellicht toch nog om tafel met VVD en CDA? Kan de PvdA verleid worden om in het landsbelang toch de helpende hand te bieden? Is de SP bereid haar blokkade van de VVD te laten varen? Of wordt een minderheidskabinet nu al een serieuze optie, ondanks het verzet van Tjeenk Willink hiertegen?

Eerste antwoorden op die vragen komen dinsdag mogelijk in het debat naar boven. Tjeenk Willink praat dan vermoedelijk na dinsdag verder met de fractievoorzitters in het kader van zijn verkenning.

Na Wilders reageert ook Van der Staaij

Na Wilders heeft ook SGP-leider Kees van der Staaij gereageerd op het mislukte overleg tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks. Op Twitter schrijft hij dat het goede nieuws is dat er meer opties zijn voor een meerderheidskabinet.

Twitter avatar keesvdstaaij Kees van der Staaij Evident is dat CDA/VVD op migratie teveel moeten toegeven om GL aan boord te krijgen. Goede nieuws: er zijn meer meerderheidsvarianten.

In een eerder verschenen interview met NRC liet Van der Staaij nog weten andere partijen niet zomaar op steun van de SGP konden rekenen. Op medisch-ethische onderwerpen heeft de SGP-leider dezelfde opvatting als zijn collega's van de ChristenUnie.

"Als D66 de ChristenUnie buitensluit, ga ik niet zomaar zeggen: ‘Oké, dan steunen wij wel een minderheidskabinet’. Dat zou een beloning zijn voor het slechte gedrag van Pechtold."

Lees het interview met Kees van der Staaij: ‘Reken niet zomaar op de SGP’

In het interview liet Van der Staaij ook weten dat het "niet ondenkbaar" moet zijn dat VVD en CDA gaan praten met de PVV.

Pechtold is 'uiterst teleurgesteld'

D66-leider Alexander Pechtold heeft als eerst van de vier partijen toelichting gegeven op het mislukken van de informele besprekingen. Hij is "uiterst teleurgesteld" dat het niet is gelukt om een kabinet te vormen van VVD, CDA, D66 en GroenLinks, zo liet hij weten aan persbureau ANP.

Pechtold wilde geen schuldige aanwijzen, maar had het wel over "politiek onvermogen en politieke onwil". Het kan haast niet anders dat de D66-leider doelt op zijn collega Jesse Klaver van GroenLinks. Zijn partij kon en wilde niet 'ja' zeggen tegen het eindvoorstel van informateur Tjeenk Willink over het migratiebeleid.

Pechtold weet niet hoe het nu verder moet. Hij is nog steeds voorstander van een "stabiele meerderheidscoalitie die conservatieve en progressieve partijen verbindt".

De coalitie met de ChristenUnie zou in de Eerste en Tweede Kamer maar een meerderheid hebben van één zetel. Dat is volgens Pechtold niet stabiel genoeg. Verder sluit hij samenwerking met de kleine christelijke partij uit vanwege grote verschillen op ethisch vlak. D66 heeft ver gevorderde plannen op het gebied van stervenshulp en daar is de ChristenUnie principieel op tegen.

Eindvoorstel Tjeenk Willink over migratie

In de brief naar de Tweede Kamer heeft informateur Tjeenk Willink in een bijlage zijn eindvoorstel over migratie gestuurd. Met deze tekst kon GroenLinks-leider Jesse Klaver niet leven.

De afspraak tussen de EU en Turkije beweegt zich binnen de grenzen van het recht zoals dat in volkenrechtelijke verdragen, waaronder het Vluchtelingenverdrag, met het individuele recht op asiel is opgenomen. Ook materieel wordt aan die verdragen voldaan door de combinatie van de voorprocedure in Griekenland en waarborgen voor bescherming in Turkije zoals de inachtneming van het beginsel van non-refoulement, een veilige opvang, adequate voorzieningen en de verlening van een status die effectieve bescherming biedt. Bij de uitvoering kan het toezicht verder worden
versterkt.

Vergelijkbare afspraken zijn mogelijk tussen de EU en landen in Noord-Afrika. Doel is ook daar te bereiken dat alle migranten worden beschermd in overeenstemming met de relevante internationale standaarden en met respect voor het beginsel van non-refoulement. Daarbij worden de opgedane ervaringen bij de uitvoering van de afspraken met Turkije, eventuele rechterlijke uitspraken die daarop betrekking hebben en in de praktijk ontwikkelde bestuurlijke methoden, zoals bijvoorbeeld in Griekenland met assistentie vanuit lidstaten van de EU, betrokken. Ook de UNHCR heeft hierbij een rol. Over de nieuwe afspraken kan juridisch advies worden gevraagd. Belangrijk blijft verder de aanpak van grondoorzaken van de migratie.

Rustig kijken naar andere opties

Op de laatste vraag over andere mogelijke coalitiepartners zegt Tjeenk Willink dat hij dat "rustig moet gaan bekijken". Het werd volgens hem "niet zinvol" geacht om met de ChristenUnie te gaan praten, of dit nog steeds zo is, dat moet blijken.

"Is de blokkade van de SP [om niet met de VVD in een coalitie te gaan zetten"] definitief en de positie van de PvdA..."

De PvdA liet eerder weten dat zij als grote verliezer niet willen onderhandelen over een nieuw kabinet. Over de PVV, de nummer twee bij de verkiezingen, liet Tjeenk Willink niets weten. Fractievoorzitter Geert Wilders heeft al meerdere malen aangegeven graag deel te nemen aan de formatiebesprekingen. Alle grote partijen willen niet met Wilders samenwerken, zo lieten ze al voor de verkiezingen weten.

'Meerderheidskabinet is nodig'

Informateur Tjeenk Willink herhaalt zijn standpunt dat een meederheiderheidskabinet nodig is voor Nederland. Daar gaat hij zich voor inspannen. Hij vindt het vreemd dat er, nadat één mogelijke coalitie is afgeschoten, gelijk wordt gerept over een minderheidskabinet.

Verder geeft Tjeenk Willink aan dat er binnen de vier partijen werd gesproken vanuit de "Europese context" over het migratievraagstuk. Hij geeft nogmaals aan dat GroenLinks er alles aan heeft gedaan om tot een oplossing te komen, maar dat ze het eindvoorstel van Tjeenk Willink niet konden onderschrijven.

"Ik ben ervan overtuigd dat de fractieleider van GroenLinks en zijn fractie tot het uiterste is gegaan om mee te denken over het eindvoorstel".

Moest GroenLinks meer water bij de wijn doen?

Een aantal weken geleden ging het ook mis op het gebied van migratie. Wat zijn we hier nou precies mee opgeschoten, zo wil een journalist weten van Tjeenk Willink. "In resultaat kunt u dat wel zeggen, maar niet in het proces".

Volgens de informateur waren de partijen bereid om naar elkaar te luisteren en was er de wil om er uit te komen. Dat GroenLinks meer water bij de wijn moest doen, daar is Tjeenk Willink het niet mee eens. Op zo'n principieel onderwerp moet elke partij voor zichzelf beslissen waar ze precies staan, aldus de informateur.

"Hier sta je, dan moet iedereen nagaan heb ik hier een verhaal bij".

Tjeenk Willink blijft aan als informateur

Op een vraag van een journalist geeft Tjeenk Willink aan dat hij aanblijft als informateur. Hij heeft "slechts" één mogelijke coalitie onderzocht. Over de mislukte informele besprekingen stuurt de informateur een tussentijds rapport naar de Tweede Kamer. De komende tijd wil hij nadenken over andere mogelijke coalities.

GroenLinks wilde geen nieuwe Turkije-deal

In een toelichting laat informateur Herman Tjeenk Willink weten dat de besprekingen tussen de vier partijen zijn mislukt omdat GroenLinks geen afspraken wilde maken tussen de Europese Unie en Noord-Afrikaanse landen, vergelijkbaar met de Turkije-deal.

"De conclusie vandaag is negatief. Alle gesprekken ten spijt. Vandaag hebben we ons gebogen over een eindvoorstel, over afspraken tussen de EU en Noord-Afrikaanse landen, vergelijkbaar met Turkije-deal. De fractievoorzitter van GroenLinks kon dit voorstel niet delen".

Dat was de reden voor VVD, CDA en D66 om de informele besprekingen stop te zetten. Dat vindt informateur Tjeenk Willink "erg jammer, omdat een meerderheidscoalitie voor Nederland erg belangrijk is".

Reactie Wilders op mislukte besprekingen

Geert Wilders heeft op Twitter verheugd gereageerd op het nieuws dat de formatiepoging is vastgelopen.

"Geweldig nieuws! Géén GroenLinks."

De PVV-leider laat weten graag alsnog aan te schuiven. Hoewel hij bij de verkiezingen de tweede partij van Nederland werd, is de kans daarop klein. Alle grote partijen hebben zijn partij al voor de verkiezingen uitgesloten.

Veelbetekende foto

De mislukte bespreking vastgelegd in één foto. De oogopslag van D66-leider Alexander Pechtold was overduidelijk.

Besprekingen opnieuw mislukt op migratie

De besprekingen tussen de vier partijen zijn opnieuw mislukt op het thema migratie, dat meldt NRC-redacteur Enzo Steenbergen.

Twitter avatar Evansteenbergen Enzo van Steenbergen VVD, CDA, D66 en GL werden het niet eens over opvang vluchtelingen. GL wil dat vluchtelingen aan NL grens altijd opvang kunnen krijgen.
Twitter avatar Evansteenbergen Enzo van Steenbergen VVD, CDA en D66 staan open voor meer 'Tukijedeals'. Opvang vluchtelingen aan buitengrenzen Europa. #formatie
Twitter avatar Evansteenbergen Enzo van Steenbergen Vluchtelingendeals zijn Europees beleid. Toch klapt NL formatie erop. Land moet namelijk stelling nemen. #formatie

De persconferentie over de mislukte formatie staat op het punt van beginnen.

Geen kabinet VVD, CDA, D66 en GroenLinks

De informele besprekingen tussen de vier partijen VVD, CDA, D66 en GroenLinks zijn afgebroken, dat meldt de Rijksvoorlichtingsdienst. De onderhandelaars hebben maandagavond het Catshuis verlaten. Informateur Herman Tjeenk Willink schrijft aan Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib dat de meerderheidscombinatie tussen de vier partijen “niet mogelijk is”.

Overleg opgeschort tot 15.15 uur

Het overleg tussen de leiders van VVD, CDA, D66 en GroenLinks werd rond 13.00 uur opgeschort, waarna Mark Rutte, Sybrand Buma, Alexander Pechtold en Jesse Klaver het Catshuis verlieten. Om 15.15 uur praten de partijen weer verder.

Een onderonsje in de tuin van het Catshuis tussen Klaver (GroenLinks), Rutte (VVD), Pechtold (D66) en Buma (CDA). Foto ANP / Jerry Lampen

'Informeel overleg' gaat tweede week in

Foto ANP / Jerry Lampen

Gaan VVD, CDA, D66 en GroenLinks weer met elkaar om tafel om te onderhandelen over een nieuw kabinet? Dat is de grote vraag nu het 'informele overleg' tussen de vier partijen de tweede week ingaat. De partijleiders treffen elkaar maandag vanaf 10.00 uur weer onder leiding van informateur Herman Tjeenk Willink op het Catshuis, de ambtswoning van premier Mark Rutte.

Donderdag en vrijdag spraken de partijen ook, op het Catshuis en in onderonsjes in de Tweede Kamer. Wat informeel overleg of een pre-verkenning wordt genoemd, zijn in werkelijkheid stevige onderhandelingen over met name migratie, het onderwerp waarop de eerdere gesprekken tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks klapten. CDA-leider Buma zei vrijdag overigens dat over "heel veel onderwerpen" op het Catshuis wordt gesproken.

De eerdere onderhandelingen liepen vast op de vraag of de Europese Unie in de toekomst 'Turkije'-achtige deals moet sluiten met Afrikaanse landen als Marokko en Algerije om migratie vanaf dat continent te beperken. Bij de Turkijedeal worden vluchtelingen tegengehouden in ruil voor geld en krijgen ze niet het recht in Europa asiel aan te vragen. GroenLinks is daar principieel tegen, maar de VVD wil volgens ingewijden niet toegeven aan de migratie-wensen van GroenLinks. Het CDA denkt er net zo over.

Lees ook het Formatieblog van vorige week terug.