Bedrieglijk rustig Duitsland op de drempel van WO II

Tentoonstelling Een Coca-Cola-flesje, maar ook een typemachine met SS-teken. Een expositie laat zien hoe in ‘rustjaar’ 1937 het naderende onheil al sluimerde in Duitsland.

Nazivlaggen en -zuilen op stadsboulevard Unter den Linden in Berlijn in 1937. Foto Harry Croner

Als je niet oplet, loop je er zo voorbij: een oude typemachine van het merk Olympia, met op een van de toetsen, boven de 5, het runenteken voor de SS. Een alledaags object uit nazi-Duitsland, dat te zien is op de boeiende tentoonstelling Berlin 1937. Im Schatten von Morgen, in het Berlijnse Märkisches Museum.

Toets met SS-teken op typemachine uit 1937. Foto Oliver Ziebe

Het ligt niet voor de hand om een tentoonstelling te maken over het leven in Berlijn in het jaar 1937. Het was een jaar met op het eerste gezicht weinig opvallende gebeurtenissen. Hitler en zijn onderdrukkingsapparaat waren al vier jaar aan de macht. De Olympische Spelen hadden een jaar eerder plaatsgevonden. De discriminatie en het vervolgen van Joden was allang begonnen, maar zou pas in 1938 in alle hevigheid losbarsten. Ook de Anschluss van Oostenrijk en de inval in Sudetenland kwamen in 1938. En nog weer een jaar later brak met de invasie van Polen de Tweede Wereldoorlog uit.

Economisch herstel

In 1937 heerste er voor veel mensen in Duitsland nog een bedrieglijk soort rust en tevredenheid over het economisch herstel. Maar het grote onheil dat ging komen, wierp wel zijn schaduw al vooruit, zoals de ondertitel van de tentoonstelling aangeeft – met dank aan Huizinga’s boek In de schaduwen van morgen uit 1935. Die combinatie van uitingen van welvaart en schijnbare normaliteit enerzijds, en anderzijds overal tekenen van de groeiende onmenselijkheid en de catastrofe die zich aandient, maakt de keuze zo interessant.

Zo staat er een Coca-Cola-flesje – geproduceerd, zoals in de bodem te lezen valt, bij de Duitse firma Ruhrglas. Maar is er ook de stalen deur van een schuilkelder – in 1937 werden er al grote en behoorlijk realistische oefeningen voor luchtaanvallen gehouden. Oorlog was het nog niet in Duitsland, maar wat luchtbombardementen aan verwoesting teweeg konden brengen, dat lieten in de Spaanse Burgeroorlog de bombardementen van de Luftwaffe op het Baskische Guernica al zien.

Propaganda

Duits Coca Cola-flesje uit 1937. Foto Oliver Ziebe

De snel groeiende populariteit van de radio werd nog versterkt toen de goedkope Volksempfänger tegen extra lage prijs op de markt kwam – een fraai klein toestel van bakeliet, tegelijk bron van amusement en instrument voor venijnige propaganda. Er staat een borstbeeld van Horst Wessel, de vermoorde nazi die een martelaar werd, gemaakt door de beeldhouwer Fritz Koelle, wiens werk bij Hitler in de smaak viel. Na de oorlog mocht dezelfde Koelle zowaar een herdenkingsbeeld maken voor het concentratiekamp Dachau: een vrouw die een uitgemergelde man draagt. Het werd destijds te shockerend bevonden om daadwerkelijk te plaatsen.

Er zijn vijftig van zulke zeer uiteenlopende objecten te zien – zoals ook een overhemd dat gedragen werd door de ‘bruinhemden’ van de Sturmabteilung, de knokploeg van Hitler; een schoolposter van de verschillende haartypes per ras; en een witblauwe vlag met davidster, zelf genaaid door een dappere joodse Berlijner, die hem bij het joods nieuwjaar uit het raam hing, want de rassenwetten verboden Joden de Duitse nationale vlag te hijsen.

Trailer van de tentoonstelling.

Het is de eerste tentoonstelling in het Märkisches Museum die tot stand is gekomen onder leiding van de nieuwe directeur Paul Spies, voormalig directeur van het Amsterdam Museum. Heel groot is de tentoonstelling niet. Maar de veelheid aan foto’s, video’s, aanraakschermen, geluidsfragmenten (net als de tekstborden zowel in het Duits als het Engels, wat in Duitsland niet vanzelf spreekt) maakt het verleidelijk om er lang rond te kijken.