Cultuur

Interview

Interview

Foto Konstantin Salomatin

‘Poetins politiestaat is op bluf gebaseerd’

Jekaterina Sjoelman politicoloog

Is democratisering in Rusland mogelijk? Op 26 maart gingen ruim honderdduizend Russen de straat op. Deze maandag is er weer protest. „Het systeem is een ingezakte sneeuwbank.”

Jekaterina Sjoelman zit tevreden aan haar tafeltje. Het is vrijdagmiddag, het donkere, tikje ordinaire restaurant in het centrum van Moskou is nog leeg. Het deert haar niet. Dat we elkaar nauwelijks kunnen verstaan door de keiharde Russische popmuziek ook niet. „Weet u dat het eten hier heel aardig is?”

Jekaterina Michajlovna Sjoelman is een beetje een ster. Geen enkele Russische politicoloog heeft een eigen YouTube-kanaal met ruim 29.000 volgers. En weinig collega’s zouden het aandurven online lezingen te geven voor Open Rusland, de (verboden) organisatie van ex-oligarch en dissident Michail Chodorkovski.

In Sjoelmans wereld is politicologie geen soft gammavak, maar harde wetenschap die wordt geregeerd door ijzeren wetten. Zij kan als geen ander uitleggen hoe die wetten werken. Wie haar stukken leest, wordt getroffen door bliksemschichten van begrip: zó zit het dus!

Poetins Rusland, stelt Sjoelman, is een ‘hybride regime’: een autoritair bewind dat doet alsof het een democratie is. Dat is een bekend idee, maar Sjoelman voegt er een belangrijk inzicht aan toe. Niet alleen de democratie is nep, Poetins politiestaat is gebaseerd op bluf.

„Het is eenvoudig om te zien dat de democratische façade is gemaakt van papier-maché”, schreef Sjoelman in een beroemd geworden stuk uit 2014 in de krant Vedomosti. „Het is een stuk moeilijker om te begrijpen dat die stalinistische knevel in feite niet meer is dan een plaksnor.”

Begin maart publiceerde oppositieleider Aleksej Navalny een geruchtmakende documentaire over het geheime vermogen van premier Medvedev. De film werd al 22 miljoen keer bekeken op YouTube. Op 26 maart gingen ruim honderdduizend Russen de straat op om opheldering te eisen van de regering. Voor het eerst sinds de anti-Poetinprotesten van 2011-2012 lieten Russen zich horen.

Navalny heeft de volgende demonstratie aangekondigd voor deze maandag. Hangt er verandering in de lucht? Volgens Sjoelman wel – maar niet zoals wij denken. „Ons scenario is niet revolutionair.”

Het aantal jonge demonstranten op 26 maart was opvallend hoog. Media spraken van een ‘scholierenopstand’.

„Noem dit geen kinderkruistocht. Jongeren namen altijd deel aan de demonstraties. Nu waren er meer; en jonger. Kinderen krijgen nu les over hoe gevaarlijk het is naar demonstraties te gaan. Leerlingen gaan in discussie, nemen de gesprekken op en zetten ze op internet. De docenten begrijpen dat niet. Ze zeggen: ‘Jullie zetten de stabiliteit van het land op het spel, het wordt weer net als in de [chaotische] jaren negentig.’ Dat interesseert de jeugd geen bal. Alsof je ze angst wil inboezemen met Ivan de Verschrikkelijke.”

Sjoelman schenkt nog eens thee in.

„Als een sociaal-politiek proces zich in beweging heeft gezet, is het niet meer te stoppen. Mensen die dat toch proberen, veranderen in clowns. Dat overkomt niet alleen die leraren: kijk naar het presidentiële apparaat. Dat machtige, geslepen orgaan; ineens staat het machteloos.”

Zijn we getuige van een omwenteling?

„Welnee! Ons politieke systeem kan tegen een stootje. Het is geen Sovjet-Unie. Het systeem is flexibel, past zich aan. Wij zien een ingezakte sneeuwbank. Daarnet leek het nog zo’n enorme berg, blinkend wit. Nu is het niet meer dan een slordige hoop sneeuw, vuil, bros, op omvallen.

Hij stort niet helemaal in?

„Nee, hij verzakt. Als het niet zo cynisch klonk, zou ik dit een democratiseringsproces willen noemen. Er is minder controle van bovenaf, er verschijnen alternatieve machtscentra, slapende instituties komen tot leven. Neem het parlement. Het lijkt erop dat [parlementsvoorzitter] Volodin meer invloed wil. Maar toch: het betekent dat het parlement belangrijker wordt in het politieke systeem.”

Foto Konstantin Salomatin
Foto Konstantin Salomatin

Sjoelman spreekt in ijltempo, alsof ze achter haar eigen gedachten aanholt.

„Het verschijnen van andere machtscentra dus, betekent de strijd van iedereen tegen iedereen. Een oorlog van de diensten met elkaar. Deze siloviki hebben in Rusland de macht. De centrale overheid heeft de taak ervoor te zorgen dat niemand de overhand krijgt. Voorlopig lukt dat. Maar de balans is precair en door de verslechterde economische situatie wordt het steeds moeilijker.”

Lees ook: Russische oppositieleider Navalny: ‘zicht aan oog voor tachtig procent verloren’

Strijd tussen de diensten, demonstraties. Dat klinkt niet als een geleidelijk democratiseringsproces.

„Het klinkt een beetje cru, onder democratisering verstaat men meestal liberalisering. Wat ik bedoel, is grotere participatie in het besluitvormingsproces. Dat gebeurt sinds 2014. Hoe ironisch ook, het is het gevolg van de protesten van 2011-2012 en van de gebeurtenissen in Oekraïne. Het leger is een politieke speler geworden. Er zijn de enorme agro-holdings, die profiteren van de Russische contra-sancties tegen het Westen. En neem de bouwindustrie, de projectontwikkelaars, voor wie nu half Moskou wordt plat gegooid. Terwijl dat nu niet erg verstandig is om te doen.

„De afgelopen vijftien jaar zijn de mensen eraan gewend geraakt dat hun inkomsten stijgen. Vanaf 2014 zijn ze achteruitgegaan. Op het moment dat de crisis voor bedrijven en banken voorbij lijkt, verdiept hij zich voor de burgers. Herinnert u zich de discussie over het vervroegen van de presidentsverkiezingen? Daar werd achter de schermen over gepraat: ‘we moeten ons laten verkiezen nu het nog kan’. Er werden zelfs over opvolgers gesproken.”

Ons politieke systeem kan tegen een stootje. Het is geen Sovjet-Unie.

Het wordt toch gewoon weer Poetin?

„Dat ligt voor de hand! Het scenario is dat de huidige president opgaat en wint. Als we binnen de kaders van de grondwet blijven, is dit zijn laatste termijn. Ik denk dat er geen nieuwe kandidaten worden toegelaten. De eerste plaats interesseert niemand, maar plek twee, drie en vier – zij hebben de toekomst. Daarom zullen alleen de oudjes meedoen. Het wordt weer een parade van levende doden.”

En de oppositie?

„Dat is te gevaarlijk. Als u soms Navalny bedoelt, dat is godsonmogelijk.”

Zoekt Navalny daarom de confrontatie op straat?

„Navalny zoekt geen ‘confrontatie’, hij bedrijft politiek. Navalny is een politiek dier. Alles wat ik dankzij de politieke wetenschap weet, weet hij instinctmatig. Kijkt u maar eens naar zijn geniale idee om een demonstratie te organiseren tegen Medvedev en niet tegen Poetin. De president kun je in Rusland niet tegenspreken, de premier wél.”

Kan het protest zó sterk worden dat het regime in elkaar klapt?

„Dat denk ik niet. Een kenmerk van zogeheten hybride systemen is dat ze zich aan kunnen passen. Alles is nep, politici zeggen wat hen zo uitkomt, maar in het belang van de stabiliteit zijn ze bereid zeer fundamentele transformaties te ondergaan, hoe paradoxaal dat ook lijkt.”

Verandert het systeem dan ten goede of ten slechte?

„Op de middellange termijn zullen we onze pseudodemocratie houden, maar er zal democratisering plaatsvinden. De middelen om de bevolking onder druk te zetten zijn beperkt. We hebben in Rusland geen repressiemachine. Het enige waar het systeem toe in staat is, zijn incidentele crack downs: de arrestatie van individuele actoren, symbolische acties en propaganda. Grof gezegd kent het regime twee pijlers: de oproerpolitie en de tv. En zoals men pleegt te zeggen: 80 procent is televisie, 20 procent is oproerpolitie. Een gunstige verhouding, want in de twintigste eeuw was het andersom: toen was het 80 procent geweld en 20 procent propaganda. Dat heet vooruitgang.”

Foto Konstantin Salomatin

Veel Russische politicologen denken dat het populisme juist westerse democratieën bedreigt.

„Dat is een populair Russisch spelletje: de ondergang van Europa voorspellen. Ik zou elke Russische wetenschapper willen adviseren om in hoofdletters op het voorhoofd te schrijven: ‘Ken u zelve’. Wat er nu in het Westen gebeurt, is óók democratisering. De zogenaamde bedreiging van het populisme is geen crisis van de democratie, maar haar triomf.”

Kan Navalny president worden?

„Weet u, dat interesseert mij weinig. Ik hou me bezig met transformaties van het regime. Politieke concurrentie zou voor de ontwikkeling van het systeem een enorme stap vooruit zijn. Zo ontstaat samenwerking, onderhandelingen, tegenkrachten. Uit hele onprettige mensen kan een positief politiek proces ontstaan.”

Droomt u van het moment dat de liberale democratie in Rusland zijn intrede doet?

„Ik denk dat dit geen moment, maar een proces zal zijn.”

Een proces kent vele momenten.

„We denken allemaal cinematografisch. We willen dat iets in de brand vliegt, dat er iets wordt opgeblazen, dat het volk optrekt naar het Kremlin.”

Misschien wilt u zelf ooit uw president kiezen in echte, democratische verkiezingen?

„Democratische verkiezingen, dat zou mooi zijn. Dat zou ik graag nog willen meemaken.”